मिशन मौसम: भारताची हवामान अंदाज आणि पूर्वसूचना यंत्रणा अधिक मजबूत मिशन मौसम: भारताची हवामान अंदाज आणि पूर्वसूचना यंत्रणा अधिक मजबूत
मिशन मौसम: भारताची हवामान अंदाज आणि पूर्वसूचना यंत्रणा अधिक मजबूत
भारताला 'हवामान-सज्ज आणि हवामान बदलांना सक्षम राष्ट्र' बनविण्याच्या उद्देशाने सुरू करण्यात आलेल्या मिशन मौसम अंतर्गत केंद्र सरकारने हवामान निरीक्षण, अंदाज आणि आपत्तीपूर्व इशारा प्रणालीमध्ये मोठी सुधारणा केली आहे. अत्याधुनिक रडार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), उच्च क्षमतेची संगणकीय प्रणाली आणि प्रगत हवामान मॉडेल्सच्या मदतीने हवामानाचा अधिक अचूक आणि वेळेवर अंदाज देण्याची क्षमता वाढविण्यात आली आहे.
राज्यसभेत केंद्र सरकारने दिलेल्या माहितीनुसार, मिशन मौसममुळे भारतातील हवामान अंदाज अधिक विश्वासार्ह होत असून नागरिक, शेतकरी, आपत्ती व्यवस्थापन संस्था आणि स्थानिक प्रशासनाला वेळेवर सूचना मिळत आहेत. यामुळे नैसर्गिक आपत्तींचा परिणाम कमी करण्यास मोठी मदत होणार आहे.
भारताला हवामान-सज्ज बनविण्याचा मिशन मौसमचा उद्देश
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 14 जानेवारी 2025 रोजी मिशन मौसम सुरू केले. या राष्ट्रीय उपक्रमाचा उद्देश हवामान निरीक्षण, हवामान बदलांचे विश्लेषण, हवामान अंदाज आणि पूर्वसूचना प्रणाली यांना एकत्रित करून आधुनिक आणि सक्षम यंत्रणा उभारणे हा आहे.
या मोहिमेमुळे देशभरातील नागरिकांना अधिक अचूक, जलद आणि स्थानिक पातळीवरील हवामान माहिती उपलब्ध होणार आहे.
मिशन मौसमची प्रमुख उद्दिष्टे अशी आहेत:
- अत्याधुनिक हवामान निरीक्षण तंत्रज्ञान विकसित करणे
- देशभर हवामान निरीक्षण केंद्रांचे जाळे मजबूत करणे
- नवीन पिढीतील डॉप्लर हवामान रडार आणि उपग्रह तैनात करणे
- कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि मशीन लर्निंग (ML) चा वापर करून हवामान अंदाज सुधारणे
- आधुनिक पृथ्वी प्रणाली मॉडेल्स विकसित करणे
- संशोधन आणि वैज्ञानिक सहकार्य वाढविणे
- निर्णय सहाय्य प्रणाली (Decision Support System) अधिक सक्षम करणे
- प्रत्येक गावापर्यंत हवामान माहिती पोहोचविणे
मिशन मौसम अंतर्गत हवामान निरीक्षण यंत्रणा अधिक मजबूत
भारताच्या हवामान निरीक्षण प्रणालीमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ करण्यात येत आहे.
देशभर नवीन डॉप्लर रडारची उभारणी
सध्या भारतीय हवामान विभागाकडे (IMD) देशभर कार्यरत असलेल्या 50 डॉप्लर हवामान रडारमधून माहिती प्राप्त होते.
आता त्यामध्ये आणखी पुढील रडार बसविण्यात येत आहेत:
- 29 सी-बँड डॉप्लर रडार
- 45 एक्स-बँड डॉप्लर रडार
- 12 एस-बँड डॉप्लर रडार
हे रडार पाऊस, वादळ, चक्रीवादळ आणि विजांच्या हालचाली अधिक अचूकपणे टिपण्यास मदत करतात.
आधुनिक वातावरण निरीक्षण उपकरणे
याशिवाय पुढील उपकरणांची उभारणीही केली जात आहे:
- 19 विंड प्रोफाइलर सिस्टीम
- 25 मायक्रोवेव्ह रेडिओमीटर
- 60 नवीन GPS रेडिओसाँड केंद्रे
यामुळे वातावरणातील बदलांचे अधिक तपशीलवार निरीक्षण करता येणार असून हवामान अंदाजाची अचूकता आणखी वाढेल.
सुपरकॉम्प्युटरमुळे हवामान अंदाज अधिक अचूक
मिशन मौसम अंतर्गत हवामान अंदाजासाठी आधुनिक सुपरकॉम्प्युटर प्रणाली विकसित करण्यात आली आहे.
पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने 'अरुणिका' आणि 'अर्का' या नव्या उच्च क्षमतेच्या संगणकीय प्रणाली कार्यान्वित केल्या आहेत.
या प्रणाली मोठ्या प्रमाणातील हवामान माहितीचे जलद विश्लेषण करून अत्यंत अचूक हवामान अंदाज तयार करतात.
भारतामध्ये सध्या दोन प्रमुख जागतिक हवामान मॉडेल्स कार्यरत आहेत:
- भारतीय हवामान विभागाचे Global Forecast System (GFS)
- NCMRWF चे मिथुना मॉडेल
दोन्ही मॉडेल्स 12 किलोमीटर रिझोल्यूशनवर कार्यरत आहेत.
भारत फोरकास्टिंग सिस्टीमची मोठी झेप
नवीन भारत फोरकास्टिंग सिस्टीम (BharatFS) आता 6 किलोमीटर रिझोल्यूशनवर हवामानाचा अंदाज देत आहे.
यामुळे ब्लॉक आणि ग्रामपंचायत स्तरापर्यंत हवामान अंदाज उपलब्ध होत असून स्थानिक प्रशासनाला पूर, मुसळधार पाऊस, उष्णतेची लाट आणि इतर नैसर्गिक संकटांसाठी अधिक प्रभावी तयारी करता येत आहे.
आपत्तीपूर्व इशारा प्रणाली अधिक सक्षम
भारतीय हवामान विभागाने गेल्या काही वर्षांत आपत्तीपूर्व सूचना प्रणालीमध्ये मोठ्या सुधारणा केल्या आहेत.
केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार, गेल्या दशकाच्या तुलनेत आता गंभीर हवामान घटनांच्या अंदाजामध्ये सुमारे 40 टक्के अचूकता वाढली आहे.
यासाठी पुढील उपाययोजना करण्यात आल्या आहेत:
- हवामान निरीक्षण यंत्रणा विस्तार
- स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित हवामान प्रणाली
- आधुनिक निर्णय सहाय्य प्रणाली
- प्रगत हवामान मॉडेल्स
सध्या जिल्हास्तरावर परिणामाधारित हवामान इशारे दिले जात असून चक्रीवादळ, अतिवृष्टी, वीजांचा कडकडाट, उष्णतेच्या आणि थंडीच्या लाटा याबाबत प्रशासनाला आधीच सूचना मिळतात.
'मौसमग्राम'मुळे प्रत्येक गावाला स्थानिक हवामान अंदाज
गावागावात हवामान माहिती
मौसमग्राम हे मिशन मौसम अंतर्गत विकसित करण्यात आलेले विशेष डिजिटल व्यासपीठ आहे.
यामध्ये नागरिकांना खालील माध्यमांतून हवामान माहिती मिळते:
- पिनकोड
- गावाचे नाव
- ग्रामपंचायत
- तालुका
- जिल्हा
- राज्य
यामध्ये उपलब्ध सुविधा:
- पुढील 36 तासांसाठी तासागणिक अंदाज
- पुढील 5 दिवसांसाठी प्रत्येक 3 तासांचा अंदाज
- पुढील 10 दिवसांसाठी प्रत्येक 6 तासांचा अंदाज
शेतीसाठी हवामान आधारित आधुनिक सल्ला
मिशन मौसमचा सर्वाधिक फायदा शेतकऱ्यांना होत आहे.
भारतीय हवामान विभागाने देशभरातील 373 जिल्ह्यांमध्ये 7,300 पेक्षा अधिक शेतकरी जनजागृती कार्यक्रम आयोजित केले असून जवळपास 3.67 लाख शेतकऱ्यांना त्याचा लाभ झाला आहे.
याशिवाय दोन महत्त्वपूर्ण प्रणाली विकसित करण्यात आल्या आहेत:
KALP
स्थानिक हवामान, पीक आणि पिकाच्या वाढीच्या टप्प्यानुसार शेतकऱ्यांना सल्ला देणारी प्रणाली.
Mausam SANKALP
हवामान विश्लेषण, कृषी सल्ला आणि हवामान बदलांना तोंड देणाऱ्या शेतीसाठी विकसित करण्यात आलेले आधुनिक व्यासपीठ.
मोबाईल अॅप्सद्वारे नागरिकांना तात्काळ हवामान माहिती
भारतीय हवामान विभागाने नागरिकांसाठी अनेक डिजिटल सेवा सुरू केल्या आहेत.
यामध्ये पुढील अॅप्सचा समावेश आहे:
- MAUSAM App
- MEGHDOOT App
- DAMINI App
- UMANG App
तसेच एसएमएस, SACHET अॅप आणि विविध डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे गंभीर हवामान सूचना नागरिकांपर्यंत पोहोचवल्या जात आहेत.
निष्कर्ष
मिशन मौसम हा भारताच्या हवामान अंदाज प्रणालीतील एक ऐतिहासिक आणि महत्त्वाकांक्षी उपक्रम ठरत आहे. नवीन डॉप्लर रडार, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अत्याधुनिक सुपरकॉम्प्युटर, ग्रामपंचायत स्तरावरील हवामान अंदाज आणि मजबूत आपत्तीपूर्व सूचना प्रणालीमुळे देशाची हवामान व्यवस्थापन क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढत आहे.
हवामान बदलांमुळे वाढणाऱ्या नैसर्गिक संकटांच्या पार्श्वभूमीवर मिशन मौसम नागरिकांचे जीवित, शेती, अर्थव्यवस्था आणि सार्वजनिक सुरक्षेसाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावणार आहे.