हब अँड स्पोक आंतरराष्ट्रीय उड्डाण सेवा: अमृतसर विमानतळ भारताच्या जागतिक विमान वाहतूक योजनेत सहभागी.

 

भारताला जागतिक विमान वाहतूक केंद्र (Global Aviation Hub) बनवण्याच्या दिशेने केंद्र सरकारने आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. हब अँड स्पोक आंतरराष्ट्रीय उड्डाण सेवा आता पंजाबमधील अमृतसर विमानतळावर सुरू करण्यात आली असून, या योजनेत सहभागी होणारे अमृतसर हे देशातील दुसरे विमानतळ ठरले आहे. नागरी उड्डाण मंत्रालयाने या उपक्रमाचे उद्घाटन करताना सांगितले की, यामुळे पंजाब, जम्मू-काश्मीर आणि हिमाचल प्रदेशातील प्रवाशांना दिल्लीमार्गे जगातील अनेक देशांमध्ये अधिक सोयीस्कर आणि अखंड प्रवासाची सुविधा मिळणार आहे.

हब अँड स्पोक आंतरराष्ट्रीय उड्डाण सेवा म्हणजे काय?

हब अँड स्पोक (Hub & Spoke) ही विमान वाहतुकीतील एक आधुनिक प्रणाली आहे. या मॉडेलमध्ये एक मोठे विमानतळ हब म्हणून काम करते, तर इतर प्रादेशिक विमानतळ स्पोक म्हणून जोडले जातात.

या योजनेअंतर्गत प्रवासी आपल्या जवळच्या विमानतळावरच चेक-इन, इमिग्रेशन आणि कस्टम्सची प्रक्रिया पूर्ण करतात. त्यानंतर ते देशातील हब विमानतळावर पोहोचून पुन्हा तीच प्रक्रिया न करता थेट आंतरराष्ट्रीय विमानात बसू शकतात. यामुळे वेळ, त्रास आणि प्रतीक्षा मोठ्या प्रमाणात कमी होते.

अमृतसरची निवड का महत्त्वाची?

उत्तर भारतासाठी मोठे आंतरराष्ट्रीय प्रवेशद्वार

अमृतसर हे आधीपासूनच देशातील महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळांपैकी एक आहे. येथे दरवर्षी लाखो भाविक, व्यावसायिक, पर्यटक आणि परदेशात राहणारे भारतीय (डायस्पोरा) प्रवास करतात.

सरकारच्या मते, अमृतसरला हब अँड स्पोक नेटवर्कमध्ये सामील केल्याने पंजाबसह जम्मू-काश्मीर आणि हिमाचल प्रदेशातील प्रवाशांना दिल्लीमार्गे जगातील अनेक देशांमध्ये अधिक सुलभ कनेक्टिव्हिटी मिळेल.

वाराणसीनंतर अमृतसर दुसरे स्पोक विमानतळ

भारतातील पहिली हब अँड स्पोक सेवा 25 जून 2026 रोजी वाराणसी येथून सुरू झाली होती. गेल्या महिनाभरात या सेवेला चांगला प्रतिसाद मिळाला असून वाराणसीहून दिल्लीमार्गे 18 आंतरराष्ट्रीय गंतव्यस्थळांपर्यंत प्रवाशांनी सहज प्रवास केला आहे.

या यशानंतर आता अमृतसरचा या नेटवर्कमध्ये समावेश करण्यात आला आहे.

प्रवाशांना नेमका काय फायदा होणार?

एकदाच चेक-इन, सामान थेट अंतिम गंतव्यापर्यंत

हब अँड स्पोक प्रणालीमुळे अमृतसरमधून प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांना विमानतळावरच सर्व आवश्यक प्रक्रिया पूर्ण करता येणार आहे.

यामध्ये:

• चेक-इन
• इमिग्रेशन
• कस्टम्स तपासणी
• सामानाची नोंद

या सर्व प्रक्रिया अमृतसरमध्येच पूर्ण होतील. त्यानंतर दिल्ली विमानतळावर उतरल्यावर पुन्हा इमिग्रेशन किंवा कस्टम्ससाठी रांगेत उभे राहण्याची गरज भासणार नाही.

प्रवाशांचे सामान थेट अंतिम आंतरराष्ट्रीय गंतव्यापर्यंत पोहोचेल.

आंतरराष्ट्रीय कनेक्टिव्हिटीमध्ये मोठी वाढ

7 वरून 20 हून अधिक देशांपर्यंत पोहोच

सध्या अमृतसरहून थेट केवळ सात आंतरराष्ट्रीय गंतव्यस्थळांपर्यंत विमान सेवा उपलब्ध आहे.

नवीन व्यवस्थेमुळे दिल्ली विमानतळाची जागतिक कनेक्टिव्हिटी अमृतसरमधील प्रवाशांना उपलब्ध होईल. त्यामुळे आता एका चेक-इनद्वारे 20 हून अधिक आंतरराष्ट्रीय गंतव्यस्थळांपर्यंत सहज प्रवास करता येईल.

सरकारच्या माहितीनुसार, दरवर्षी सुमारे 1.5 लाख प्रवासी अमृतसरहून दिल्लीला जाऊन आंतरराष्ट्रीय विमान पकडतात. तसेच जवळपास तितकेच प्रवासी परदेशातून दिल्लीमार्गे अमृतसरला पोहोचतात.

अर्थव्यवस्थेला मिळणार मोठी चालना

नागरी उड्डाण मंत्रालयाच्या अभ्यासानुसार या योजनेचा परिणाम केवळ प्रवाशांपुरता मर्यादित राहणार नाही.

रोजगार आणि गुंतवणुकीत वाढ

या उपक्रमामुळे:

• पर्यटनाला चालना मिळेल.
• व्यापार आणि गुंतवणूक वाढेल.
• प्रादेशिक विकासाला गती मिळेल.
• विमान वाहतूक उद्योग अधिक स्पर्धात्मक बनेल.

मंत्रालयाच्या अंदाजानुसार, 2030 पर्यंत सुमारे 4 लाख थेट आणि अप्रत्यक्ष रोजगार निर्माण होऊ शकतात. तसेच भारतीय अर्थव्यवस्थेत 30 अब्ज अमेरिकी डॉलर इतकी अतिरिक्त भर पडू शकते.

2047 पर्यंत हा परिणाम आणखी मोठा होऊन सुमारे 1.6 कोटी रोजगार आणि 1.4 ट्रिलियन अमेरिकी डॉलर इतके आर्थिक योगदान अपेक्षित आहे.

दिल्ली बनणार भारताचे जागतिक एव्हिएशन हब

केंद्रीय नागरी उड्डाण मंत्री राम मोहन नायडू यांनी सांगितले की, दिल्ली या मॉडेलमध्ये मुख्य हब म्हणून काम करेल.

त्यांच्या मते, भारतातील आंतरराष्ट्रीय प्रवाशांना परदेशातील विमानतळांवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होईल आणि भारतीय विमानतळांची जागतिक स्पर्धात्मकता वाढेल.

ही योजना 'विकसित भारत 2047' या राष्ट्रीय उद्दिष्टालाही बळ देणारी ठरणार आहे.

पुढील टप्प्यात आणखी विमानतळांचा समावेश

सरकारने स्पष्ट केले आहे की, आगामी काही महिन्यांत आणखी अनेक विमानतळांना हब अँड स्पोक नेटवर्कमध्ये सामील केले जाईल.

अंदाजानुसार पुढील टप्प्यात दररोज सुमारे 1,200 प्रवासी, म्हणजेच वर्षाला जवळपास 4.5 लाख प्रवासी, या सुविधेचा लाभ घेतील.

यामुळे भारतातील प्रादेशिक विमानतळांमधून आंतरराष्ट्रीय प्रवास अधिक वेगवान, सोयीस्कर आणि अखंड होणार आहे.

भारताच्या विमान वाहतूक क्षेत्रासाठी नवे पर्व

भारतीय विमान वाहतूक क्षेत्र गेल्या काही वर्षांत झपाट्याने विस्तारत आहे. नवीन विमानतळ, आधुनिक टर्मिनल्स, वाढती देशांतर्गत विमान सेवा आणि आंतरराष्ट्रीय कनेक्टिव्हिटी या माध्यमातून भारत जागतिक विमान वाहतूक क्षेत्रात आपले स्थान मजबूत करत आहे.

हब अँड स्पोक मॉडेल हे त्याच धोरणाचा महत्त्वाचा भाग असून, भारतीय विमानतळांना जागतिक ट्रान्झिट केंद्र बनवण्याचा सरकारचा प्रयत्न आहे.