भारतामध्ये महिला व बाल विकास मंत्रालयाने सुरू केलेले पोषण ट्रॅकर (Poshan Tracker) अॅप आता सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 मिशन अंतर्गत लाभार्थ्यांच्या सेवांचे रिअल-टाइम निरीक्षण करणारे महत्त्वाचे डिजिटल माध्यम बनले आहे. या अॅपमुळे देशभरातील अंगणवाडी केंद्रे, अंगणवाडी सेविका आणि लाभार्थ्यांवरील माहिती एका डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध होत असून, पोषण सेवा अधिक पारदर्शक आणि प्रभावी बनत आहेत.
विशेष म्हणजे, लाभार्थ्यांना टेक-होम रेशन (THR) अखंडपणे मिळावे यासाठी Nominee Module देखील सुरू करण्यात आले आहे. त्यामुळे लाभार्थी स्वतः अंगणवाडीत येऊ शकत नसल्यास त्यांच्या वतीने नियुक्त व्यक्ती रेशन स्वीकारू शकते.
पोषण ट्रॅकर म्हणजे काय?
पोषण ट्रॅकर हे महिला व बाल विकास मंत्रालयाने विकसित केलेले डिजिटल अॅप आहे. याच्या माध्यमातून देशातील सर्व अंगणवाडी केंद्रांमधील सेवा रिअल-टाइम पद्धतीने नोंदवल्या जातात.
या अॅपमध्ये खालील बाबींची नोंद ठेवली जाते.
- अंगणवाडी केंद्र सुरू असल्याची माहिती
- मुलांची दैनंदिन उपस्थिती
- पूर्व प्राथमिक शिक्षण (ECCE)
- मुलांची उंची आणि वजन मोजणी
- वाढीचे निरीक्षण
- गरम शिजवलेले भोजन
- टेक-होम रेशनचे वितरण
यामुळे योजनांच्या अंमलबजावणीवर सातत्याने देखरेख ठेवणे आणि आवश्यक सुधारणा करणे सरकारला शक्य झाले आहे.
आधार पडताळणीमुळे पारदर्शकता वाढली
पोषण ट्रॅकरमध्ये आधार आधारित ई-केवायसी आणि फेसियल रिकग्निशन सिस्टम (FRS) चा वापर करण्यात आला आहे.
यामुळे
- योग्य लाभार्थ्यांची ओळख पटते.
- बनावट नोंदी कमी होतात.
- गळतीला आळा बसतो.
- लाभ थेट पात्र व्यक्तीपर्यंत पोहोचतो.
सरकारच्या माहितीनुसार, पोषण ट्रॅकरमध्ये नोंदणीकृत 99.88 टक्के लाभार्थ्यांची आधार पडताळणी पूर्ण झाली आहे.
फेसियल रिकग्निशन सिस्टमचा मोठा फायदा
टेक-होम रेशनचे वितरण करताना लाभार्थ्यांची ओळख निश्चित करण्यासाठी Face Recognition System (FRS) वापरले जाते.
यामुळे लाभ फक्त नोंदणीकृत लाभार्थीलाच मिळतो आणि वितरण प्रक्रियेत पारदर्शकता वाढते.
Nominee Module मुळे रेशन वितरणात अडथळा नाही
महिला व बाल विकास मंत्रालयाने पोषण ट्रॅकरमध्ये Nominee Module देखील समाविष्ट केला आहे.
जर एखादी गर्भवती महिला, स्तनदा माता किंवा लाभार्थी स्वतः अंगणवाडी केंद्रात येऊ शकत नसेल, तर ती आपल्या वतीने एका व्यक्तीची (Nominee) नियुक्ती करू शकते.
त्या व्यक्तीला एकदाच ई-केवायसी करावी लागते. मात्र प्रत्येक वेळी रेशन घेताना फेसियल मॅचिंग केले जाते.
लाभार्थ्यांना अधिक सुविधा
Nominee जोडल्यावरही मूळ लाभार्थी इच्छेनुसार स्वतःही रेशन घेऊ शकतो.
या सुविधेमुळे वृद्ध, आजारी किंवा प्रवासात असलेल्या लाभार्थ्यांनाही कोणत्याही अडचणीशिवाय पोषण आहार मिळू शकतो.
अंगणवाडी सेविकांना स्मार्टफोन आणि आधुनिक उपकरणे
पोषण ट्रॅकर प्रभावीपणे वापरता यावा यासाठी केंद्र सरकार राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना निधी उपलब्ध करून देत आहे.
या निधीतून
- अंगणवाडी सेविका
- पर्यवेक्षिका
- ब्लॉक समन्वयक
यांना स्मार्टफोन उपलब्ध करून दिले जात आहेत.
सरकारकडून प्रत्येक स्मार्टफोनसाठी ₹10,000 अधिक जीएसटी तर वाढ मोजण्यासाठी लागणाऱ्या चार उपकरणांच्या संचासाठी ₹8,000 आर्थिक मदत दिली जाते.
डिजिटल शिक्षणालाही मिळाली चालना
पोषण ट्रॅकर आता केवळ पोषण सेवांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही.
यामध्ये Navchetana आणि Aadharshila या राष्ट्रीय अभ्यासक्रमानुसार लहान मुलांच्या शिक्षणासाठी डिजिटल सामग्री उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
सध्या या अॅपमध्ये
- 249 शैक्षणिक व्हिडिओ
- 190 ऑडिओ संदेश
- 130 हून अधिक उपक्रमाधारित शिक्षण साहित्य
उपलब्ध आहे.
0 ते 3 वर्षांच्या मुलांसाठी विशेष उपक्रम
लहान मुलांच्या सर्वांगीण विकासासाठी 0 ते 3 वर्षे वयोगटासाठी घरातून करता येतील अशा 140 शिक्षण उपक्रमांची निर्मिती करण्यात आली आहे.
यामुळे पालकांचाही बालविकास प्रक्रियेत अधिक सहभाग वाढत आहे.
नीती आयोगाच्या अभ्यासातून पोषण ट्रॅकरचे महत्त्व अधोरेखित
2025 मध्ये नीती आयोगाच्या डेव्हलपमेंट मॉनिटरिंग अँड इव्हॅल्युएशन ऑफिस (DMEO) ने सक्षम अंगणवाडी आणि पोषण 2.0 मिशनचे मूल्यमापन केले.
या अभ्यासात पोषण ट्रॅकरमुळे
- पोषण व्यवस्थापन सुधारले.
- लाभार्थी पडताळणी अधिक अचूक झाली.
- अंगणवाडी सेवा अधिक प्रभावी झाल्या.
- कागदी नोंदींच्या जागी डिजिटल व्यवस्था यशस्वी ठरली.
अहवालात पोषण ट्रॅकरला अंगणवाडी व्यवस्थेतील डिजिटल परिवर्तनाचा महत्त्वाचा आधारस्तंभ म्हटले आहे.
पोषण ट्रॅकरमुळे कोणते फायदे होत आहेत?
पोषण ट्रॅकरमुळे अनेक सकारात्मक बदल दिसून आले आहेत.
- लाभार्थ्यांचे अचूक डिजिटल रेकॉर्ड
- पोषण आहार वितरणात पारदर्शकता
- अंगणवाडी सेवांचे रिअल-टाइम निरीक्षण
- बालकांच्या वाढीवर सातत्याने लक्ष
- पालकांना डिजिटल शिक्षण सामग्री
- सेवांची गुणवत्ता आणि कार्यक्षमता वाढ