नवी दिल्लीतील राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाने (National Zoological Park) १ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आपला ६७वा स्थापना दिवस उत्साहात साजरा केला. या निमित्ताने पर्यटकांसाठी विशेष डूडल अर्थात चित्रकला उपक्रम आयोजित करण्यात आला होता. या उपक्रमाला सुमारे १,५०० पर्यटकांनी सहभाग आणि प्रतिसाद दिला. लहान मुले, विद्यार्थी आणि कुटुंबीयांना वन्यजीव संवर्धन, निसर्ग संरक्षण आणि जैवविविधतेचे महत्त्व समजावे, हा या कार्यक्रमामागील मुख्य उद्देश होता.
स्थापना दिनानिमित्त राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाने १९व्या 'Sunday Bird Walk @ NZP' या पक्षी निरीक्षण उपक्रमाचेही आयोजन केले होते. या उपक्रमात १८ सहभागी व्यक्तींनी भाग घेतला. यावेळी एकूण ४६ पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद करण्यात आली, तर ५०० हून अधिक पक्षी प्रत्यक्ष पाहण्यात आले. या उपक्रमामुळे पक्षीप्रेमी आणि निसर्ग अभ्यासकांना जैवविविधतेचा जवळून अनुभव घेण्याची संधी मिळाली.
राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाचा ६७वा स्थापना दिवस उत्साहात साजरा
नवी दिल्लीतील राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाने १ नोव्हेंबर २०२६ रोजी ६७ वर्षांचा महत्त्वाचा टप्पा पूर्ण केला. या निमित्ताने प्राणिसंग्रहालय प्रशासनाने पर्यटकांसाठी विशेष डूडल अॅक्टिव्हिटी आयोजित केली होती.
या उपक्रमामध्ये पर्यटकांना चित्रांच्या माध्यमातून वन्यजीव आणि निसर्गाविषयी आपल्या कल्पना व्यक्त करण्याची संधी देण्यात आली. विशेषतः लहान मुलांना प्राण्यांचे संरक्षण, जंगलांचे महत्त्व आणि पर्यावरण संवर्धन याबद्दल सर्जनशील पद्धतीने माहिती मिळाली.
या कार्यक्रमाला अंदाजे १,५०० पर्यटकांनी प्रतिसाद दिला. मुलांसह कुटुंबीयांनीही या उपक्रमात उत्साहाने सहभाग घेतला.
प्राणिसंग्रहालयाचा स्थापना दिवस केवळ एक उत्सव म्हणून न साजरा करता, वन्यजीव संरक्षण आणि पर्यावरण शिक्षणाबाबत जनजागृती करण्यासाठी या कार्यक्रमाचा उपयोग करण्यात आला.
वन्यजीव संरक्षण आणि जैवविविधतेबाबत जनजागृतीवर भर
राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाचे संचालक डॉ. संजीत कुमार यांनी स्थापना दिनानिमित्त वन्यजीव संवर्धन, प्राण्यांचे कल्याण, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि नागरिकांचा सहभाग या विषयांचे महत्त्व अधोरेखित केले.
त्यांच्या मते, आधुनिक प्राणिसंग्रहालय म्हणजे केवळ विविध प्राणी पाहण्याचे ठिकाण नाही. ते वन्यजीव संवर्धन, शिक्षण, संशोधन आणि निसर्गाविषयी जागरूकता निर्माण करणारे महत्त्वाचे केंद्र आहे.
प्रत्येक नागरिक, विशेषतः लहान मुले, निसर्गाचे संरक्षण करण्यामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. योग्य माहिती आणि जबाबदार कृतींच्या माध्यमातून भावी पिढ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयी जाणीव निर्माण होऊ शकते.
यावेळी त्यांनी नागरिकांना राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाशी जोडले जाण्याचे आणि देशातील समृद्ध जैवविविधतेबाबत अधिक माहिती जाणून घेण्याचे आवाहन केले.
१९व्या Sunday Bird Walk उपक्रमाचे आयोजन
स्थापना दिनानिमित्त राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयात 'Sunday Bird Walk @ NZP' या विशेष पक्षी निरीक्षण कार्यक्रमाची १९वी आवृत्ती आयोजित करण्यात आली होती.
हा कार्यक्रम १ नोव्हेंबर २०२६ रोजी सकाळी ७:३० ते १०:३० या वेळेत पार पडला. पक्षी निरीक्षण आणि जैवविविधतेबाबत नागरिकांमध्ये आवड निर्माण करणे हा या उपक्रमाचा उद्देश होता.
प्रसिद्ध पक्षीशास्त्रज्ञ डॉ. परितोष अहमद यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा उपक्रम पार पडला. त्यांना या कार्यक्रमात स्वयंसेवकांनी सहकार्य केले.
या पक्षी निरीक्षण मोहिमेत पक्षीप्रेमी, निसर्ग अभ्यासक, विद्यार्थी, वन्यजीव छायाचित्रकार आणि जैवविविधतेमध्ये रस असलेल्या नागरिकांनी सहभाग घेतला.
१८ सहभागींकडून ४६ पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद
या विशेष पक्षी निरीक्षण कार्यक्रमात एकूण १८ जण सहभागी झाले होते. निरीक्षणादरम्यान सहभागी व्यक्तींनी ४६ वेगवेगळ्या पक्ष्यांच्या प्रजातींची नोंद केली.
याशिवाय निर्धारित परिसरात ५०० हून अधिक पक्षी प्रत्यक्ष पाहण्यात आले. या निरीक्षणामुळे परिसरातील पक्ष्यांच्या विविधतेची माहिती संकलित करण्यास मदत झाली.
पक्ष्यांचे वर्तन, त्यांची जीवनशैली, अधिवास आणि पर्यावरणातील त्यांचे योगदान याबाबत डॉ. परितोष अहमद यांनी सहभागी नागरिकांना मार्गदर्शन केले.
पक्षी पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात. काही पक्षी नैसर्गिकरीत्या कीटकांची संख्या नियंत्रित करण्यास मदत करतात. तसेच पक्ष्यांच्या उपस्थितीवरून एखाद्या परिसरातील पर्यावरणाची स्थिती समजण्यासही मदत होऊ शकते.
पक्षी निरीक्षणामुळे नागरिकांना मिळते जैवविविधतेचे ज्ञान
Sunday Bird Walk सारख्या उपक्रमांमुळे नागरिकांना केवळ पक्षी पाहण्याची संधी मिळत नाही, तर निसर्गातील विविध घटकांमधील परस्परसंबंध समजण्यासही मदत होते.
या उपक्रमादरम्यान सहभागी व्यक्तींना पक्ष्यांची ओळख कशी करावी, त्यांचे निरीक्षण कसे नोंदवावे आणि त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण का महत्त्वाचे आहे, याची माहिती देण्यात आली.
राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाच्या संचालकांनीही अशा निसर्ग सहलींचे महत्त्व स्पष्ट केले. त्यांच्या मते, पक्षी निरीक्षणामुळे प्रत्यक्ष क्षेत्रातील अभ्यास करण्याची क्षमता वाढते. अन्नसाखळी, पर्यावरणीय संबंध आणि जैवविविधतेचे महत्त्व समजण्यास मदत होते.
या उपक्रमामुळे नागरिकांमध्ये निसर्गाविषयी दीर्घकालीन आवड निर्माण होण्यास मदत होते. विशेषतः विद्यार्थ्यांसाठी हा प्रत्यक्ष अनुभवातून शिकण्याचा एक चांगला मार्ग ठरू शकतो.
Sunday Bird Walk साठी नोंदणी अनिवार्य; २० ते २५ जणांनाच संधी
राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालय प्रशासनाने पक्षी निरीक्षण कार्यक्रम अधिक प्रभावी आणि अभ्यासपूर्ण व्हावा यासाठी प्रत्येक Sunday Bird Walk मध्ये सहभागी होणाऱ्यांची संख्या मर्यादित ठेवली आहे.
प्रत्येक कार्यक्रमासाठी २० ते २५ सहभागी व्यक्तींनाच प्रवेश दिला जातो. त्यामुळे प्रत्येकाला पक्षी निरीक्षण करण्यासाठी आणि तज्ज्ञांकडून माहिती घेण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळू शकतो.
या कार्यक्रमात सहभागी होण्यासाठी पूर्वनोंदणी करणे अनिवार्य आहे. नोंदणी करणाऱ्यांना प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्राधान्य या तत्त्वावर प्रवेश दिला जातो.
नोंदणी प्रक्रियेबाबत महत्त्वाची माहिती:
नोंदणीसाठी अर्ज सोमवार ते शुक्रवार या कालावधीत खुला असतो.
प्रत्येक कार्यक्रमासाठी २० ते २५ सहभागींची मर्यादा आहे.
पूर्वनोंदणी आवश्यक आहे.
प्रथम येणाऱ्यास प्रथम प्राधान्य दिले जाते.
नोंदणीचा दुवा राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाच्या अधिकृत वेबसाइटवर उपलब्ध असतो.
NZP Saathi मोबाईल अॅपद्वारेही नोंदणी करता येते.
त्यामुळे पक्षी निरीक्षण आणि जैवविविधतेमध्ये रस असलेल्या नागरिकांना अधिकृत वेबसाइट किंवा NZP Saathi अॅपच्या माध्यमातून नोंदणी करता येईल.
पर्यावरण संरक्षणासाठी नागरिकांच्या सहभागाचे महत्त्व
राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाचा ६७वा स्थापना दिवस आणि पक्षी निरीक्षण कार्यक्रमातून वन्यजीव संवर्धनासाठी नागरिकांचा सहभाग किती महत्त्वाचा आहे, हे अधोरेखित करण्यात आले.
चित्रकला उपक्रमाच्या माध्यमातून मुलांना पर्यावरणाबद्दल सर्जनशील पद्धतीने विचार करण्याची संधी मिळाली, तर पक्षी निरीक्षण कार्यक्रमातून नागरिकांना जैवविविधतेचा प्रत्यक्ष अनुभव घेता आला.
एकूणच, राष्ट्रीय प्राणिसंग्रहालयाच्या ६७व्या स्थापना दिनानिमित्त आयोजित करण्यात आलेले हे उपक्रम वन्यजीव संरक्षण, पर्यावरण शिक्षण आणि जैवविविधतेबाबत जनजागृती करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरले. भविष्यातही अशा कार्यक्रमांच्या माध्यमातून नागरिक आणि विशेषतः तरुण पिढी निसर्ग संवर्धनाच्या कार्याशी जोडली जाण्याची अपेक्षा आहे.