भारतीय रेल्वेला पीएम सूर्य घर उत्कृष्टता पुरस्कार; १२,४९५ इमारती सौरऊर्जेवर

नवी दिल्ली : भारतीय रेल्वेने सौरऊर्जेच्या वापरात देशभरात महत्त्वपूर्ण कामगिरी केली असून, या उल्लेखनीय योगदानाबद्दल रेल्वे मंत्रालयाला प्रतिष्ठित ‘पीएम सूर्य घर उत्कृष्टता पुरस्कार’ प्रदान करण्यात आला आहे. भारताचे उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन यांच्या हस्ते ५ नोव्हेंबर २०२६ रोजी नवी दिल्लीतील भारत मंडपम येथे आयोजित रिन्यूएबल एनर्जी समिट अँड एक्स्पो २०२६ मध्ये हा पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. देशातील केंद्रीय मंत्रालये आणि विभागांमध्ये सर्वाधिक इमारतींवर सौरऊर्जा यंत्रणा बसवण्याच्या श्रेणीत भारतीय रेल्वेने प्रथम क्रमांक मिळवला आहे.

रेल्वे मंत्रालयाने देशभरातील १५,८६८ पात्र रेल्वे इमारतींवर छतावरील सौरऊर्जा प्रकल्प उभारण्याचे उद्दिष्ट निश्चित केले होते. त्यापैकी आतापर्यंत १२,४९५ इमारतींवर सौरऊर्जा यंत्रणा कार्यान्वित करण्यात आली आहे. म्हणजेच एकूण उद्दिष्टापैकी ७९ टक्के काम पूर्ण झाले आहे. याशिवाय, रेल्वे मंत्रालयाने आतापर्यंत ३५१ मेगावॅट क्षमतेचे रूफटॉप सोलर प्रकल्प कार्यान्वित केले आहेत.

भारतीय रेल्वेला सौरऊर्जा क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरीबद्दल पुरस्कार

नवी दिल्ली येथे आयोजित रिन्यूएबल एनर्जी समिट अँड एक्स्पो २०२६ हा कार्यक्रम देशातील अक्षय ऊर्जा क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण उपक्रमांपैकी एक आहे. या कार्यक्रमात उपराष्ट्रपती सी. पी. राधाकृष्णन यांच्या हस्ते रेल्वे मंत्रालयाला पीएम सूर्य घर उत्कृष्टता पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले.

केंद्र सरकारच्या विविध मंत्रालयांमध्ये आणि विभागांमध्ये सौरऊर्जेचा वापर वाढवण्याच्या प्रयत्नांचा या पुरस्काराच्या माध्यमातून गौरव करण्यात आला.

‘Maximum Buildings Solarized by Central Ministries/Departments’ या श्रेणीत रेल्वे मंत्रालयाने अव्वल स्थान मिळवले. या श्रेणीमध्ये सर्वाधिक सरकारी इमारतींवर सौरऊर्जा यंत्रणा बसवण्याची कामगिरी विचारात घेण्यात आली.

भारतीय रेल्वेची ही कामगिरी सार्वजनिक क्षेत्रातील मोठ्या संस्थांमध्ये स्वच्छ ऊर्जेचा वापर वाढवण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण मानली जात आहे.

देशभरातील १२,४९५ रेल्वे इमारतींवर सौरऊर्जा प्रकल्प

भारतीय रेल्वेने आपल्या विविध कार्यालयीन आणि इतर पात्र इमारतींवर छतावरील सौरऊर्जा प्रकल्प उभारण्याची मोहीम हाती घेतली आहे.

या मोहिमेअंतर्गत देशभरातील १५,८६८ रेल्वे इमारती सौरऊर्जा प्रकल्पांसाठी पात्र म्हणून निश्चित करण्यात आल्या आहेत. त्यापैकी १२,४९५ इमारतींवर आतापर्यंत सौरऊर्जा यंत्रणा बसवण्यात आली आहे.

यामुळे एकूण निश्चित केलेल्या इमारतींपैकी सुमारे ७९ टक्के इमारती सौरऊर्जेच्या वापरासाठी सज्ज झाल्या आहेत.

४२४ मेगावॅटचे उद्दिष्ट, आतापर्यंत ३५१ मेगावॅट क्षमता कार्यान्वित

इमारतींच्या संख्येबरोबरच सौरऊर्जा निर्मिती क्षमतेच्या बाबतीतही रेल्वे मंत्रालयाने महत्त्वपूर्ण प्रगती केली आहे.

रेल्वे मंत्रालयाने ४२४ मेगावॅट छतावरील सौरऊर्जा निर्मिती क्षमतेचे लक्ष्य निश्चित केले आहे. त्यापैकी आतापर्यंत ३५१ मेगावॅट क्षमतेचे प्रकल्प कार्यान्वित करण्यात आले आहेत.

याचा अर्थ निर्धारित क्षमतेपैकी सुमारे ८३ टक्के उद्दिष्ट पूर्ण झाले आहे. उर्वरित क्षमता कार्यान्वित करण्यासाठी रेल्वे मंत्रालयाकडून पुढील काम सुरू ठेवण्यात येणार आहे.

रूफटॉप सोलर म्हणजे नेमके काय?

रूफटॉप सोलर म्हणजे इमारतीच्या छतावर सौर पॅनेल बसवून सूर्यप्रकाशाच्या मदतीने वीज निर्माण करण्याची पद्धत.

या यंत्रणेमुळे इमारतींना आवश्यक असलेल्या विजेचा काही भाग स्वतः निर्माण करता येतो. त्यामुळे पारंपरिक वीजपुरवठ्यावरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होते.

मोठ्या प्रमाणात इमारती असलेल्या भारतीय रेल्वेसारख्या संस्थेसाठी ही व्यवस्था उपयुक्त ठरू शकते. कार्यालये आणि इतर पात्र इमारतींवर सौरऊर्जा प्रकल्प उभारल्यामुळे स्वच्छ ऊर्जेचा वापर वाढवण्यास मदत मिळते.

पीएम सूर्य घर योजनेअंतर्गत देशभरात सौरऊर्जेचा विस्तार

केंद्र सरकारच्या पीएम सूर्य घर : मुफ्त बिजली योजना या उपक्रमाच्या माध्यमातून देशात सौरऊर्जेचा वापर वाढवण्यावर भर दिला जात आहे.

या योजनेच्या व्यापक उद्दिष्टांमध्ये घरगुती स्तरावर छतावरील सौरऊर्जा प्रकल्पांना प्रोत्साहन देण्याचा समावेश आहे. त्याचबरोबर सरकारी संस्थांमध्येही सौरऊर्जेचा वापर वाढवण्यासाठी विविध प्रयत्न केले जात आहेत.

रेल्वे मंत्रालयाने या उपक्रमांतर्गत केलेली कामगिरी देशातील अक्षय ऊर्जा वापराच्या विस्ताराला हातभार लावणारी ठरत आहे.

७७ केंद्रीय मंत्रालये आणि विभागांमधील प्रगती

देशपातळीवर ७७ केंद्रीय मंत्रालये आणि विभागांच्या एकूण ३९,१३५ इमारती सौरऊर्जा प्रकल्पांसाठी निश्चित करण्यात आल्या आहेत.

त्यापैकी आतापर्यंत २५,९८४ इमारतींवर सौरऊर्जा यंत्रणा बसवण्यात आली आहे. म्हणजेच देशभरातील निश्चित इमारतींपैकी सुमारे ६६ टक्के इमारती सौरऊर्जेवर कार्यरत झाल्या आहेत.

या राष्ट्रीय कामगिरीमध्ये भारतीय रेल्वेचा मोठा वाटा आहे. एकाच संस्थेच्या माध्यमातून हजारो इमारतींवर सौरऊर्जा प्रकल्प उभारण्याचे काम सुरू असल्याने रेल्वे मंत्रालयाची कामगिरी विशेष ठरली आहे.

मार्च २०२७ पर्यंत उर्वरित पात्र इमारती सौरऊर्जेवर आणण्याचे लक्ष्य

रेल्वे मंत्रालयाने सौरऊर्जेच्या वापरासंदर्भात पुढील उद्दिष्टही निश्चित केले आहे. मार्च २०२७ पर्यंत उर्वरित सर्व पात्र रेल्वे इमारतींवर सौरऊर्जा यंत्रणा बसवण्याची मंत्रालयाची योजना आहे.

आतापर्यंत १२,४९५ इमारतींवर सौरऊर्जा प्रकल्प कार्यान्वित झाले आहेत. त्यामुळे उर्वरित पात्र इमारतींवरील काम पूर्ण करण्यासाठी येत्या काही महिन्यांत प्रयत्नांना गती देण्याची आवश्यकता असेल.

या उद्दिष्टाच्या पूर्ततेमुळे रेल्वेच्या विविध कार्यालयीन आणि इतर पात्र इमारतींमध्ये स्वच्छ ऊर्जेचा वापर आणखी वाढण्याची अपेक्षा आहे.

भारतीय रेल्वेच्या हरित ऊर्जेच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल

भारतीय रेल्वे ही देशातील सर्वात मोठ्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थांपैकी एक आहे. त्यामुळे रेल्वेच्या विविध सुविधांमध्ये ऊर्जा वापर कार्यक्षम करणे आणि अक्षय ऊर्जेचा वापर वाढवणे महत्त्वाचे ठरते.

छतावरील सौरऊर्जा प्रकल्पांमुळे इमारतींच्या उपलब्ध जागेचा वीज निर्मितीसाठी उपयोग करता येतो. यामुळे स्वच्छ ऊर्जेच्या वापराला प्रोत्साहन मिळते आणि पारंपरिक ऊर्जा स्रोतांवरील अवलंबित्व कमी करण्याची संधी निर्माण होते.

रेल्वे मंत्रालयाने ३५१ मेगावॅट सौरऊर्जा क्षमता कार्यान्वित करून या दिशेने महत्त्वपूर्ण पाऊल टाकले आहे.

पीएम सूर्य घर उत्कृष्टता पुरस्कारामुळे रेल्वे मंत्रालयाच्या या प्रयत्नांना राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली आहे. मार्च २०२७ पर्यंत सर्व उर्वरित पात्र इमारती सौरऊर्जेवर आणण्याचे उद्दिष्ट पूर्ण झाल्यास भारतीय रेल्वेच्या हरित ऊर्जा मोहिमेला आणखी बळ मिळेल.

निष्कर्ष

भारतीय रेल्वे सौर ऊर्जा पुरस्कार हा देशातील स्वच्छ आणि अक्षय ऊर्जेच्या वापराला प्रोत्साहन देणाऱ्या प्रयत्नांचा महत्त्वपूर्ण गौरव आहे. १२,४९५ इमारतींवर सौरऊर्जा यंत्रणा आणि ३५१ मेगावॅट वीज निर्मिती क्षमता कार्यान्वित करून रेल्वे मंत्रालयाने उल्लेखनीय कामगिरी केली आहे. आता मार्च २०२७ पर्यंत उर्वरित सर्व पात्र इमारती सौरऊर्जेवर आणण्याचे लक्ष्य मंत्रालयासमोर आहे. या उपक्रमामुळे भारतीय रेल्वेच्या हरित आणि ऊर्जा कार्यक्षम भविष्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान मिळणार आहे.