नवी दिल्ली : इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचा वापर वाढत असताना लहान मुलांच्या ऑनलाइन सुरक्षेचा प्रश्न अधिक गंभीर बनत आहे. याच पार्श्वभूमीवर भारतीय वायुसेनेने (Indian Air Force) देशभरातील आपल्या ४२ शाळांमध्ये विशेष एअर फोर्स शाळा सायबर सुरक्षा कार्यक्रम सुरू केला आहे. या उपक्रमांतर्गत एकूण २६१ शिक्षकांना सायबर गुन्हे प्रतिबंध आणि हस्तक्षेपासाठी विशेष प्रशिक्षण देण्यात आले आहे. या शिक्षकांना 'सायबर क्राइम इंटरव्हेन्शन ऑफिसर्स' म्हणून प्रमाणित करण्यात आले आहे.
मुलांना ऑनलाइन फसवणूक, सोशल मीडियावरील गैरवापर, इंटरनेटवरील शोषण आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) चुकीच्या वापरापासून सुरक्षित ठेवणे हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. भारतीय वायुसेनेच्या एज्युकेशनल अँड कल्चरल सोसायटीने एअर हेडक्वार्टरच्या मार्गदर्शनाखाली हा उपक्रम राबवला आहे.
या कार्यक्रमासाठी माहिती देवाणघेवाण आणि विश्लेषण क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या ISAC Foundation ची मदत घेण्यात आली आहे. राष्ट्रीय सायबर सुरक्षा जागरूकता महिन्याच्या निमित्ताने हा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे.
एअर फोर्सच्या ४२ शाळांमध्ये सायबर सुरक्षा प्रशिक्षण
भारतीय वायुसेनेच्या शैक्षणिक संस्थांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या डिजिटल सुरक्षेला प्राधान्य देण्यासाठी हा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला आहे. देशभरातील ४२ एअर फोर्स शाळांमधील २६१ शिक्षकांनी विशेष प्रशिक्षण आणि प्रमाणपत्र अभ्यासक्रम पूर्ण केला आहे.
या प्रशिक्षणामुळे शिक्षकांना विद्यार्थ्यांना भेडसावणाऱ्या विविध ऑनलाइन धोक्यांची ओळख पटवता येणार आहे. तसेच सायबर गुन्ह्याची घटना घडल्यास सुरुवातीच्या टप्प्यात योग्य ती मदत आणि मार्गदर्शन करता येणार आहे.
शाळांमध्येच प्रशिक्षित शिक्षक उपलब्ध असल्यामुळे विद्यार्थ्यांना सायबर सुरक्षेबाबत वेळेवर माहिती मिळण्यास मदत होईल. ऑनलाइन धोक्यांबाबत विद्यार्थ्यांमध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाठीही या शिक्षकांची महत्त्वाची भूमिका असेल.
मुलांना ऑनलाइन शोषण आणि फसवणुकीपासून संरक्षण
आज अनेक मुले शिक्षण, मनोरंजन आणि संवादासाठी स्मार्टफोन, इंटरनेट आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचा वापर करतात. मात्र, इंटरनेटवरील प्रत्येक प्लॅटफॉर्म मुलांसाठी सुरक्षित असेलच असे नाही.
अनेक ऑनलाइन प्लॅटफॉर्म प्रामुख्याने प्रौढ वापरकर्त्यांना लक्षात घेऊन तयार केलेले असतात. त्यामुळे लहान मुलांना विविध प्रकारच्या डिजिटल धोक्यांचा सामना करावा लागू शकतो.
या कार्यक्रमांतर्गत शिक्षकांना प्रामुख्याने पुढील विषयांवर प्रशिक्षण देण्यात आले आहे.
१. ऑनलाइन ग्रूमिंग आणि शोषण
सोशल मीडिया किंवा ऑनलाइन गेमिंगच्या माध्यमातून काही व्यक्ती मुलांशी मैत्री करून त्यांचा विश्वास संपादन करतात. त्यानंतर त्यांचा गैरफायदा घेण्याचा प्रयत्न केला जाऊ शकतो. अशा प्रकारच्या ऑनलाइन ग्रूमिंगची लक्षणे ओळखण्यासाठी शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्यात आले आहे.
२. कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा गैरवापर
AI तंत्रज्ञानाचा वापर वाढत असल्यामुळे त्याच्या माध्यमातून तयार होणाऱ्या बनावट फोटो, व्हिडिओ आणि दिशाभूल करणाऱ्या सामग्रीबाबत मुलांना जागरूक करणे आवश्यक आहे. या तंत्रज्ञानाचा गैरवापर कसा होऊ शकतो, याची माहिती शिक्षक विद्यार्थ्यांना देऊ शकतील.
३. ऑनलाइन गेमिंगमधील धोके
ऑनलाइन गेम खेळताना अनोळखी व्यक्तींशी संपर्क, अनुचित संदेश, गेमिंगचे व्यसन आणि आर्थिक फसवणुकीचे प्रकार घडू शकतात. अशा धोक्यांपासून विद्यार्थ्यांचे संरक्षण करण्यासाठी विशेष मार्गदर्शन केले जाणार आहे.
४. आर्थिक फसवणूक आणि डिजिटल पुरावे
ऑनलाइन पेमेंट, बनावट लिंक आणि आर्थिक व्यवहारांमधील फसवणूक याबाबतही शिक्षकांना माहिती देण्यात आली आहे. सायबर गुन्हा घडल्यास संबंधित डिजिटल पुरावे सुरक्षित ठेवण्याचे प्रशिक्षणदेखील देण्यात आले आहे.
शिक्षक बनणार सायबर गुन्ह्यांमधील प्रथम प्रतिसादकर्ते
या उपक्रमातील महत्त्वाची बाब म्हणजे प्रशिक्षित शिक्षकांना सायबर गुन्ह्यांमध्ये प्रथम प्रतिसाद देणारे अधिकारी म्हणून तयार करण्यात आले आहे.
एखाद्या विद्यार्थ्याला ऑनलाइन धमकी, छळ, फसवणूक किंवा शोषणाचा सामना करावा लागल्यास शिक्षक प्राथमिक पातळीवर त्याला मदत करू शकतील.
डिजिटल पुरावे सुरक्षित ठेवणे हे सायबर गुन्ह्यांच्या तपासात महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, संशयास्पद संदेश, ऑनलाइन संभाषण आणि संबंधित डिजिटल माहिती योग्य पद्धतीने जतन करण्याबाबत शिक्षकांना मार्गदर्शन करण्यात आले आहे.
यामुळे पीडित विद्यार्थ्याला मदत मिळण्याबरोबरच संबंधित प्रकरण योग्य यंत्रणांपर्यंत पोहोचवणे अधिक सोपे होऊ शकते.
शाळांमध्ये सायबर क्लब आणि पालकांसाठी जनजागृती
ScrollControl या बाल डिजिटल सुरक्षा कार्यक्रमाच्या माध्यमातून एअर फोर्स शाळांना अनेक सुविधा उपलब्ध होणार आहेत.
विद्यार्थ्यांसाठी सायबर सुरक्षा प्रमाणपत्र
शाळांमध्ये सायबर क्लब स्थापन करून विद्यार्थ्यांना इंटरनेटचा सुरक्षित वापर, डिजिटल गोपनीयता आणि ऑनलाइन जबाबदारी याबाबत प्रशिक्षण देता येणार आहे. विद्यार्थ्यांना सायबर सुरक्षेचे प्रमाणपत्र मिळवण्याची संधीही उपलब्ध होणार आहे.
पालक आणि कर्मचाऱ्यांसाठी मार्गदर्शन
मुलांच्या ऑनलाइन हालचालींबाबत पालकांना योग्य माहिती असणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या कार्यक्रमांतर्गत पालक आणि शाळेतील कर्मचाऱ्यांसाठी जनजागृती सत्रे आयोजित करता येणार आहेत.
यामध्ये मुलांचा स्क्रीन टाइम, सोशल मीडिया वापर, ऑनलाइन गेमिंग आणि डिजिटल सुरक्षेबाबत मार्गदर्शन केले जाईल.
कुटुंबांसाठी वयानुसार योग्य डिजिटल सामग्री
या उपक्रमात कुटुंबांसाठी वयानुसार योग्य असलेल्या डिजिटल सामग्रीची माहिती देणाऱ्या प्लॅटफॉर्मचाही समावेश आहे. त्यामुळे मुलांनी कोणत्या प्रकारची ऑनलाइन सामग्री पाहावी आणि कोणत्या सामग्रीपासून दूर राहावे, याबाबत पालकांना निर्णय घेण्यास मदत होईल.
याशिवाय कार्यक्रमातील निकष पूर्ण करणाऱ्या शाळांना 'सायबर सेफ स्कूल' म्हणून ओळख मिळवण्याची संधी उपलब्ध होणार आहे.
CBSE च्या सायबर सुरक्षा मार्गदर्शक तत्त्वांशी सुसंगत उपक्रम
केंद्रीय माध्यमिक शिक्षण मंडळाने (CBSE) संलग्न शाळांना सायबर सुरक्षेच्या चांगल्या पद्धतींचा अवलंब करण्याचे निर्देश दिले आहेत. यासाठी दर महिन्याला 'सायबर जागरूकता दिवस' म्हणजेच Cyber Jagrookta Diwas पाळण्यावर भर देण्यात आला आहे.
विद्यार्थ्यांना डिजिटल जगातील धोके समजावून सांगणे आणि इंटरनेटचा जबाबदारीने वापर करण्यास प्रोत्साहन देणे हा या उपक्रमामागील उद्देश आहे.
एअर फोर्स शाळांमध्ये सुरू करण्यात आलेला ScrollControl कार्यक्रम या मार्गदर्शक तत्त्वांशी सुसंगत आहे. विशेष म्हणजे, बाहेरील तज्ज्ञांवर पूर्णपणे अवलंबून न राहता शाळांमध्येच प्रशिक्षित शिक्षकांची व्यवस्था तयार करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
ISAC Foundation कडून २४ तास मदत व्यवस्था
या कार्यक्रमांतर्गत शिक्षकांचे प्रशिक्षण आणि प्रमाणपत्र देण्याबरोबरच त्यांची नॅशनल सिक्युरिटी डेटाबेसमध्ये नोंदणी करण्यात येणार आहे.
सायबर गुन्ह्यांना बळी पडलेल्या विद्यार्थ्यांना मदत मिळावी यासाठी २४ तास उपलब्ध असणारी सहाय्य व्यवस्था तयार करण्यात आली आहे.
या व्यवस्थेमध्ये सायबर कायदेतज्ज्ञ, सायबर मानसशास्त्रज्ञ आणि डिजिटल फॉरेन्सिक तज्ज्ञांचा समावेश आहे.
सायबर कायदेतज्ज्ञ कायदेशीर बाबींमध्ये मार्गदर्शन करू शकतील, तर मानसशास्त्रज्ञ ऑनलाइन छळ किंवा शोषणामुळे मानसिक त्रास झालेल्या मुलांना मदत करू शकतील. डिजिटल फॉरेन्सिक तज्ज्ञ इलेक्ट्रॉनिक पुराव्यांच्या तपासणीसाठी सहाय्य करू शकतील.
अशा बहुविषयक मदत व्यवस्थेमुळे सायबर गुन्ह्यांच्या प्रकरणांमध्ये पीडित मुलांना योग्य मार्गदर्शन मिळण्यास मदत होईल.
डिजिटल युगात बालसुरक्षेसाठी महत्त्वाचे पाऊल
इंटरनेटचा वापर आता मुलांच्या शिक्षणाचा आणि दैनंदिन जीवनाचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. मात्र, डिजिटल सुविधा उपलब्ध करून देतानाच त्यांचा सुरक्षित वापर शिकवणेही तितकेच आवश्यक आहे.
भारतीय वायुसेनेने ४२ शाळांमध्ये सुरू केलेला एअर फोर्स शाळा सायबर सुरक्षा कार्यक्रम हा याच दिशेने उचललेला महत्त्वपूर्ण पुढाकार आहे. २६१ शिक्षकांना प्रशिक्षण देऊन शाळांमध्ये सायबर सुरक्षेची प्राथमिक मदत उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.
विद्यार्थी, शिक्षक आणि पालक या तिन्ही घटकांचा सहभाग वाढल्यास मुलांना ऑनलाइन जगातील धोक्यांपासून सुरक्षित ठेवण्यासाठी अधिक प्रभावी वातावरण तयार होऊ शकते. डिजिटल शिक्षणासोबत डिजिटल सुरक्षिततेलाही समान महत्त्व देण्याची गरज या उपक्रमातून अधोरेखित झाली आहे.