SUVIKALP उपक्रमाला SKOCH Gold Award 2026; बंद खाणींच्या पुनर्वापराला चालना

बंद पडलेल्या कोळसा खाणींचा शाश्वत आणि उत्पादक वापर करण्यासाठी कोल कंट्रोलर ऑर्गनायझेशनने (CCO) विकसित केलेल्या SUVIKALP उपक्रमाला SKOCH Gold Award 2026 प्रदान करण्यात आला आहे. डेटा-आधारित निर्णयप्रक्रिया आणि डिजिटल कार्यक्षमता या श्रेणीत 26 सप्टेंबर 2026 रोजी या उपक्रमाला राष्ट्रीय स्तरावर गौरविण्यात आले.

केंद्रीय कोळसा मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असलेल्या CCO ने खाणी बंद झाल्यानंतर त्या जमिनीचा योग्य वापर करण्यासाठी SUVIKALP हे विशेष डिजिटल साधन विकसित केले आहे. या साधनामुळे बंद खाणींच्या परिसरात पर्यावरण संवर्धन, पर्यटन, स्थानिक रोजगार आणि आर्थिक विकासाला चालना देणारे प्रकल्प निवडण्यास मदत होते.

खाणकाम पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित जमिनीचा उपयोग कसा करायचा, स्थानिक समुदायांना त्याचा फायदा कसा मिळवून द्यायचा आणि पर्यावरणाचे संरक्षण कसे करायचे, या महत्त्वाच्या प्रश्नांवर SUVIKALP उपक्रम लक्ष केंद्रित करतो. त्यामुळे खाण बंद करण्याची प्रक्रिया केवळ नियमांचे पालन करण्यापुरती मर्यादित न राहता विकासाच्या नव्या संधी निर्माण करण्याच्या दिशेने पुढे जात आहे.

SUVIKALP उपक्रम काय आहे? बंद खाणींच्या पुनर्वापरासाठी डिजिटल साधन

कोळसा खाणींचे कामकाज संपल्यानंतर त्या परिसराचा योग्य वापर करणे हे सरकार आणि खाण कंपन्यांसमोरील महत्त्वाचे आव्हान असते. अशा जमिनीचा उपयोग पर्यावरण पुनर्संचयित करण्यासाठी, पर्यटनासाठी किंवा स्थानिक लोकांना रोजगार उपलब्ध करून देण्यासाठी करता येऊ शकतो.

मात्र, प्रत्येक खाणीची भौगोलिक परिस्थिती, पर्यावरणीय स्थिती, उपलब्ध पायाभूत सुविधा आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असतात. त्यामुळे सर्व खाणींसाठी एकच पुनर्वापर योजना योग्य ठरत नाही.

या समस्येवर उपाय म्हणून CCO ने SUVIKALP हे अंतर्गत डिजिटल साधन विकसित केले आहे. या साधनाद्वारे बंद खाणींच्या पुनर्वापरासाठी उपलब्ध विविध प्रकल्पांचे मूल्यमापन करता येते.

प्रकल्प निवडताना कोणत्या बाबी विचारात घेतल्या जातात?

SUVIKALP विविध निकषांच्या आधारे संभाव्य प्रकल्पांचे मूल्यांकन करून त्यांना क्रमवारी देण्यास मदत करते. यामध्ये प्रामुख्याने पुढील बाबींचा समावेश होतो:

• तांत्रिक व्यवहार्यता: प्रस्तावित प्रकल्प प्रत्यक्षात राबविणे शक्य आहे का?

• पर्यावरणीय परिणाम: प्रकल्पामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण आणि पुनर्संचयितीकरण कसे होईल?

• सामाजिक फायदे: स्थानिक नागरिक आणि समुदायांना कोणते फायदे मिळतील?

• आर्थिक व्यवहार्यता: प्रकल्पासाठी आवश्यक संसाधने आणि आर्थिक फायदे यांचा विचार.

या निकषांच्या आधारे प्रकल्पांची तुलना करणे सोपे होते. परिणामी, खाण कंपन्या आणि संबंधित यंत्रणांना उपलब्ध पर्यायांमधून अधिक योग्य प्रकल्प निवडण्यासाठी मदत मिळू शकते.

PRISM मॉडेलमुळे प्रकल्पांच्या अंमलबजावणीला मदत

बंद खाणींच्या पुनर्वापरासाठी योग्य प्रकल्प निवडणे हा प्रक्रियेतील पहिला टप्पा आहे. त्यानंतर त्या प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी कशी करायची, निधी आणि आवश्यक यंत्रणा कशी उभी करायची, याचे नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरते.

यासाठी SUVIKALP सोबत PRISM म्हणजेच Post-Mining Repurposing Implementation Strategy Model हे मॉडेल उपयुक्त ठरते.

PRISM च्या माध्यमातून निवडलेल्या प्रकल्पाची अंमलबजावणी करण्यासाठी आवश्यक माहिती उपलब्ध करून दिली जाते. यामध्ये प्रकल्पाच्या संकल्पना, अंमलबजावणीच्या पद्धती, यापूर्वी राबविण्यात आलेल्या प्रकल्पांची उदाहरणे आणि नियोजनासाठी आवश्यक कागदपत्रांचा समावेश आहे.

DPR आणि निविदा प्रक्रियेसाठी मार्गदर्शन

PRISM मध्ये नमुना सविस्तर प्रकल्प अहवाल (Detailed Project Report – DPR), निविदा दस्तऐवज आणि संबंधित क्षेत्रात काम करणाऱ्या संस्थांची माहिती उपलब्ध आहे.

यामुळे प्रकल्प नियोजनाच्या सुरुवातीपासून अंमलबजावणीपर्यंत आवश्यक माहिती मिळविणे सोपे होऊ शकते. विशेषतः अशा प्रकारचे प्रकल्प प्रथमच राबविणाऱ्या संस्थांना उपलब्ध उदाहरणे आणि मार्गदर्शक दस्तऐवजांचा उपयोग होऊ शकतो.

SUVIKALP आणि PRISM ही दोन्ही साधने एकत्रितपणे वापरल्यामुळे प्रकल्प निवड आणि त्याच्या अंमलबजावणीतील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.

SKOCH Gold Award 2026 मुळे राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता

SUVIKALP उपक्रमाच्या नाविन्यपूर्ण स्वरूपाची आणि उपयुक्ततेची दखल घेत त्याला SKOCH Gold Award 2026 प्रदान करण्यात आला. 26 सप्टेंबर 2026 रोजी मिळालेला हा पुरस्कार ‘Digital Operational Efficiency – Data Driven Decision Making’ या श्रेणीतील कामगिरीसाठी देण्यात आला.

SKOCH Awards हे प्रशासन, तंत्रज्ञान, नावीन्य आणि सार्वजनिक हितासाठी परिवर्तन घडविणाऱ्या उपक्रमांना मान्यता देण्यासाठी ओळखले जातात.

SUVIKALP ला मिळालेला हा सन्मान खाण बंद करण्याच्या प्रक्रियेत डिजिटल साधने आणि माहितीवर आधारित निर्णयांचा वापर करण्याच्या प्रयत्नांना महत्त्व देतो.

बंद खाणींचा पुनर्वापर करताना अनेक पर्यायांचा विचार करावा लागतो. अशा परिस्थितीत केवळ अंदाजावर अवलंबून न राहता विविध निकषांनुसार प्रकल्पांचे मूल्यमापन करणे महत्त्वाचे ठरते. SUVIKALP ही प्रक्रिया अधिक संरचित करण्याचा प्रयत्न करतो.

या पुरस्कारामुळे खाणींच्या शाश्वत व्यवस्थापनासाठी विकसित केलेल्या या उपक्रमाची राष्ट्रीय स्तरावर दखल घेतली गेली आहे.

SUVIKALP Samvaad Webinar Series मधून ज्ञानाची देवाणघेवाण

डिजिटल साधन विकसित करण्याबरोबरच CCO ने खाण बंद करणे आणि बंद खाणींचा शाश्वत पुनर्वापर या विषयांवरील समज वाढविण्यासाठी SUVIKALP Samvaad Webinar Series आयोजित केली.

ही वेबिनार मालिका ज्ञानाची देवाणघेवाण, प्रशिक्षण आणि विविध भागधारकांची क्षमता वाढविण्याच्या उद्देशाने राबविण्यात आली. यामध्ये कोळसा कंपन्या, सरकारी अधिकारी, तांत्रिक तज्ज्ञ, शैक्षणिक संस्था आणि इतर संबंधित घटक सहभागी झाले.

या चर्चांमध्ये बंद खाणींचा पुनर्वापर करताना येणाऱ्या अडचणी, प्रत्यक्षात वापरता येणारे उपाय आणि विविध ठिकाणी यशस्वी ठरलेल्या पद्धतींवर भर देण्यात आला.

12 वेबिनारमध्ये कोणत्या विषयांवर चर्चा झाली?

या मालिकेअंतर्गत एकूण 12 विषयाधारित वेबिनार आयोजित करण्यात आले. त्यामध्ये पुढील महत्त्वाच्या विषयांचा समावेश होता:

• RECLAIM आणि L.I.V.E.S. ही चौकट.

• SUVIKALP Mine Repurposing Tool चा वापर.

• प्रकल्प व्यवस्थापन यंत्रणा म्हणजेच PMU स्थापन करणे.

• स्थानिक समुदायांचा सहभाग वाढविणे.

• पर्यटन आणि पर्यटनस्थळांचा विकास.

• स्थानिक नागरिकांसाठी उपजीविकेच्या संधी निर्माण करणे.

• प्रकल्पांसाठी निधी उभारणी आणि आर्थिक व्यवस्था.

• बंद खाणींमध्ये तयार झालेल्या पाण्याच्या खोल जागांचा नाविन्यपूर्ण वापर.

• भारतातील आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील खाण पुनर्वापराचे अनुभव.

या विषयांमुळे खाण बंद करण्याची प्रक्रिया केवळ तांत्रिक किंवा प्रशासकीय बाब नसून तिचा पर्यावरण, समाज आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेशीही संबंध असल्याचे स्पष्ट होते.

बंद खाणींमधून रोजगार आणि आर्थिक विकासाच्या संधी

कोळसा खाणी बंद झाल्यानंतर त्या परिसरातील आर्थिक हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाशी संबंधित रोजगार कमी झाल्यास स्थानिक नागरिकांना उत्पन्नाचे पर्यायी स्रोत शोधावे लागू शकतात.

अशा परिस्थितीत बंद खाणींच्या परिसराचा योग्य पुनर्वापर महत्त्वाचा ठरतो. स्थानिक परिस्थितीनुसार पर्यटन, पर्यावरण पुनर्संचयितीकरण, नवीन उपजीविका प्रकल्प आणि इतर आर्थिक उपक्रमांचा विचार करता येऊ शकतो.

SUVIKALP आणि PRISM यांसारखी साधने या पर्यायांचे नियोजन करण्यासाठी मदत करू शकतात. मात्र, प्रत्येक प्रकल्पाचे यश हे स्थानिक परिस्थिती, आवश्यक निधी, पर्यावरणीय सुरक्षितता आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणीवर अवलंबून असेल.

स्थानिक समुदायांचा सहभाग का महत्त्वाचा?

खाणींच्या पुनर्वापरातून स्थानिक नागरिकांना प्रत्यक्ष फायदा मिळण्यासाठी त्यांचा सहभाग आवश्यक आहे. परिसरातील गरजा समजून घेणे, संभाव्य रोजगाराच्या संधी ओळखणे आणि प्रकल्पांच्या नियोजनात नागरिकांचा दृष्टिकोन विचारात घेणे महत्त्वाचे ठरते.

SUVIKALP Samvaad Webinar Series मध्ये समुदाय सहभाग आणि उपजीविकेच्या संधी यांसारख्या विषयांचा समावेश करण्यात आला. यामुळे खाण बंद झाल्यानंतरच्या नियोजनात सामाजिक आणि आर्थिक बाबींचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

पर्यावरण संवर्धन आणि शाश्वत विकासावर भर

खाणकामाचा परिसरावर होणारा परिणाम लक्षात घेता खाण बंद केल्यानंतर जमिनीचे पुनर्संचयितीकरण आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करणे आवश्यक असते.

योग्य नियोजनाद्वारे बंद खाणींच्या जमिनीचा सुरक्षित आणि उत्पादक वापर करण्याच्या संधी शोधता येतात. मात्र, कोणताही प्रकल्प सुरू करण्यापूर्वी संबंधित जमिनीची स्थिती, पाण्याची गुणवत्ता, सुरक्षितता आणि पर्यावरणीय आवश्यकता यांचे मूल्यमापन करणे गरजेचे आहे.

CCO च्या SUVIKALP उपक्रमामध्ये पर्यावरणीय निकषांचा विचार केला जातो. तसेच वेबिनार मालिकेमधून खाण कंपन्यांना खाण बंद करण्याच्या विविध पैलूंबाबत मार्गदर्शन आणि माहितीची देवाणघेवाण करण्याची संधी मिळाली.

या प्रयत्नांचा उद्देश बंद खाणींना केवळ निष्क्रिय जागा म्हणून न पाहता योग्य नियोजनातून प्रादेशिक विकासासाठी उपयुक्त ठरू शकणारी साधने म्हणून विकसित करण्याचा आहे.

निष्कर्ष

SUVIKALP उपक्रमाला मिळालेला SKOCH Gold Award 2026 हा बंद कोळसा खाणींच्या शाश्वत पुनर्वापरासाठी डिजिटल तंत्रज्ञान आणि माहितीवर आधारित निर्णयप्रक्रियेच्या वापराला मिळालेला महत्त्वपूर्ण सन्मान आहे.

SUVIKALP द्वारे प्रकल्प निवड, PRISM द्वारे अंमलबजावणीचे मार्गदर्शन आणि 12 वेबिनारच्या माध्यमातून ज्ञानाची देवाणघेवाण असे एकत्रित प्रयत्न CCO ने केले आहेत.

केंद्रीय कोळसा मंत्रालयाच्या या उपक्रमांमुळे भविष्यात बंद खाणींच्या परिसरात पर्यावरण संवर्धन, स्थानिक रोजगार, पर्यटन आणि आर्थिक विकासाच्या संधी निर्माण करण्यासाठी नियोजनाला मदत होऊ शकते. या प्रकल्पांचे प्रत्यक्ष परिणाम प्रभावी अंमलबजावणी आणि स्थानिक गरजांशी सुसंगत नियोजनावर अवलंबून असतील.

***