दिल्लीतील वाढत्या धूळ प्रदूषणाच्या समस्येवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी वायू गुणवत्ता व्यवस्थापन आयोगाने (CAQM) दिल्ली सरकारच्या विविध यंत्रणांसोबत महत्त्वपूर्ण आढावा बैठक घेतली. २१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी झालेल्या या बैठकीत रस्त्यांवरील धूळ, उघड्या जागांमधील कचरा, बांधकामांमुळे निर्माण होणारे प्रदूषण आणि संबंधित विभागांच्या कामकाजाचा आढावा घेण्यात आला. प्रदूषण नियंत्रणासाठी जारी केलेल्या वैधानिक निर्देशांची काटेकोर अंमलबजावणी करण्याचे आदेश आयोगाने संबंधित यंत्रणांना दिले आहेत.
PIB दिल्लीने प्रसिद्ध केलेल्या माहितीनुसार, CAQM चे अध्यक्ष राजेश वर्मा आणि दिल्ली सरकारचे मुख्य सचिव यांच्या सह-अध्यक्षतेखाली ही बैठक झाली. दिल्लीतील हवेची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी विविध विभागांमध्ये समन्वय वाढवणे आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रात प्रदूषण नियंत्रणाचे उपाय राबवणे हा या बैठकीचा प्रमुख उद्देश होता.
दिल्लीतील धूळ प्रदूषणावर CAQM चा आढावा
दिल्ली आणि राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्रातील वायू प्रदूषण कमी करण्यासाठी CAQM वेळोवेळी विविध निर्देश जारी करते. या निर्देशांची अंमलबजावणी कितपत होत आहे, याचा आढावा घेण्यासाठी आयोगाकडून संबंधित सरकारी यंत्रणांसोबत बैठका घेतल्या जातात.
२१ ऑक्टोबरच्या बैठकीत दिल्लीतील धूळ प्रदूषणाशी संबंधित प्रश्नांवर चर्चा करण्यात आली. रस्त्यांवर साचणारी धूळ, उघड्या जागांमधील कचरा आणि बांधकामाच्या ठिकाणी आवश्यक प्रतिबंधात्मक उपाय न केल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या समस्यांकडे विशेष लक्ष देण्यात आले.
आयोगाने सर्व संबंधित विभागांना वैधानिक निर्देशांचे काटेकोर पालन करण्यास सांगितले. केवळ आदेश जारी करून न थांबता, त्यांची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी होत आहे की नाही, याची खात्री करण्यावर भर देण्यात आला.
MCD ला रस्ते आणि मोकळ्या जागांवरील धूळ नियंत्रणाचे आदेश
दिल्ली महानगरपालिकेला (MCD) तिच्या कार्यक्षेत्रातील रस्ते आणि मोकळ्या जागांवरील धूळ कमी करण्यासाठी उपाययोजना अधिक प्रभावी करण्याचे निर्देश देण्यात आले.
रस्त्यांवर साचलेली धूळ आणि कचरा यांची योग्य प्रकारे विल्हेवाट लावणे, स्वच्छता मोहिमा प्रभावीपणे राबवणे आणि धूळ निर्माण होण्याची कारणे कमी करणे यांसारख्या उपायांना महत्त्व आहे.
७ ऑक्टोबरच्या नोटिशीनंतर पुन्हा आढावा
CAQM ने यापूर्वी ७ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी केलेल्या नोटिशीद्वारे MCD ला आयोगासमोर उपस्थित राहण्याचे निर्देश दिले होते. त्यानुसार, १२ ऑक्टोबर रोजी महानगरपालिकेच्या सर्व उपआयुक्तांसह उपस्थित राहून धूळ आणि कचरा हटवण्यासाठी करण्यात आलेल्या तसेच सुरू असलेल्या उपाययोजनांचे क्षेत्रनिहाय सादरीकरण करण्यास सांगण्यात आले होते.
या पार्श्वभूमीवर २१ ऑक्टोबर रोजी पुन्हा आढावा घेण्यात आला. दिल्लीतील विविध भागांमध्ये धूळ नियंत्रणासाठी सुरू असलेल्या प्रयत्नांचा आढावा घेणे आणि आवश्यक त्या ठिकाणी सुधारणा करण्यावर भर देण्यात आला.
बांधकामांमुळे होणारे धूळ प्रदूषण रोखण्यावर भर
दिल्लीतील बांधकाम प्रकल्पांमधून निर्माण होणारी धूळ ही प्रदूषणाच्या समस्येतील एक महत्त्वाची बाब आहे. बांधकाम सुरू असताना योग्य प्रतिबंधात्मक उपाय न केल्यास धूळ आसपासच्या परिसरात पसरू शकते.
CAQM च्या निदर्शनास आले आहे की, दिल्लीतील अनेक बांधकामांशी संबंधित विभाग आणि यंत्रणा आवश्यक धूळ नियंत्रण उपायांची अंमलबजावणी करत नाहीत. यामध्ये वाऱ्यामुळे धूळ पसरू नये यासाठी अडथळे उभारणे, बांधकामस्थळी धूळ रोखणारे पडदे लावणे आणि खोदकामाच्या वेळी निर्माण होणारी धूळ नियंत्रित करणे यांचा समावेश आहे.
विंड बॅरिअर्स आणि डस्ट स्क्रीनचा वापर आवश्यक
बांधकामस्थळी विंड बॅरिअर्स म्हणजे वाऱ्याचा वेग आणि धुळीचा प्रसार कमी करण्यासाठी उभारलेले अडथळे, तर डस्ट स्क्रीन म्हणजे धूळ बाहेर पसरू न देण्यासाठी वापरले जाणारे संरक्षक पडदे.
या उपाययोजना योग्य प्रकारे राबवल्यास बांधकामस्थळांमधून आसपासच्या रस्त्यांवर आणि निवासी भागांमध्ये पसरणाऱ्या धुळीचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
खोदकामाच्या कामांदरम्यानही धूळ साचू नये आणि ती परिसरात पसरू नये यासाठी तातडीने आवश्यक उपाय करावेत, असे संबंधित विभागांना सांगण्यात आले.
DPCC ला विभागांमध्ये समन्वय वाढवण्याचे निर्देश
दिल्ली प्रदूषण नियंत्रण समितीला (DPCC) वायू प्रदूषण कमी करण्यासाठी संबंधित सरकारी विभाग आणि यंत्रणांमध्ये जवळचा समन्वय सुनिश्चित करण्याचे निर्देश देण्यात आले.
दिल्लीतील प्रदूषण नियंत्रणासाठी महानगरपालिका, बांधकामाशी संबंधित विभाग आणि जिल्हा प्रशासन अशा विविध यंत्रणांची भूमिका महत्त्वाची आहे. त्यामुळे प्रत्येक विभागाने आपापल्या जबाबदाऱ्या पार पाडण्याबरोबरच एकत्रितपणे काम करणे आवश्यक असल्याचे या बैठकीत अधोरेखित करण्यात आले.
धूळ प्रदूषणाशी संबंधित समस्या ओळखल्यानंतर त्यावर तातडीने कार्यवाही करणे आणि प्रतिबंधात्मक उपाय प्रत्यक्षात लागू करणे यावर भर देण्यात आला.
नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कठोर कारवाईचा इशारा
CAQM ने वैधानिक निर्देशांची अंमलबजावणी करण्यात अपयशी ठरणाऱ्या अधिकाऱ्यांविरोधात कठोर कारवाई केली जाईल, असे स्पष्ट केले. बांधकाम प्रकल्पांमध्ये धूळ नियंत्रणाच्या नियमांचे उल्लंघन झाल्यास संबंधित अधिकारी, प्रकल्प प्रवर्तक आणि अंमलबजावणी करणाऱ्या संस्थांवरही नियमानुसार कठोर कारवाई करण्याचे निर्देश देण्यात आले.
यामुळे प्रदूषण नियंत्रणाच्या उपाययोजनांकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या संबंधित यंत्रणांना जबाबदार धरण्यावर आयोगाचा भर असल्याचे स्पष्ट होते.
जिल्हाधिकाऱ्यांकडे देखरेखीची जबाबदारी
दिल्ली सरकारच्या अखत्यारीतील जिल्हाधिकाऱ्यांना त्यांच्या संबंधित क्षेत्रांमध्ये निर्देशांचे पालन होत आहे की नाही, यावर लक्ष ठेवण्यास सांगण्यात आले आहे.
धूळ नियंत्रणासाठी ठरवलेल्या उपाययोजना केवळ कागदोपत्री न राहता प्रत्यक्ष ठिकाणी लागू झाल्या आहेत की नाहीत, याची खात्री करण्याची जबाबदारी जिल्हा प्रशासनावर असेल.
या देखरेखीमुळे विविध विभागांच्या कामकाजावर लक्ष ठेवणे आणि नियमांचे उल्लंघन आढळल्यास योग्य ती कार्यवाही करणे शक्य होईल.
दिल्लीच्या हवेची गुणवत्ता सुधारण्याचे आव्हान
दिल्लीतील वायू प्रदूषण कमी करण्यासाठी अनेक प्रकारच्या उपाययोजनांची आवश्यकता असते. वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन, बांधकामांमधून निर्माण होणारी धूळ, रस्त्यांवरील धूळ आणि कचऱ्याचे अयोग्य व्यवस्थापन अशा अनेक बाबींचा हवेच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो.
या पार्श्वभूमीवर धूळ नियंत्रणासाठी स्थानिक प्रशासनाची भूमिका महत्त्वाची ठरते. रस्त्यांची नियमित स्वच्छता, बांधकामस्थळी प्रतिबंधात्मक उपाय आणि विभागांमधील समन्वय यामुळे प्रदूषण कमी करण्याच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते.
CAQM च्या ताज्या बैठकीत संबंधित यंत्रणांना स्पष्ट निर्देश देण्यात आले असून, त्यांची प्रभावी अंमलबजावणी आणि देखरेख यांना प्राधान्य देण्यात आले आहे.
निष्कर्ष
दिल्लीतील धूळ प्रदूषण कमी करण्यासाठी CAQM ने दिल्ली सरकारच्या विविध विभागांना कठोर निर्देश दिले आहेत. MCD ला रस्ते आणि मोकळ्या जागांवरील धूळ नियंत्रण मजबूत करण्यास, DPCC ला विभागांमध्ये समन्वय वाढवण्यास आणि जिल्हाधिकाऱ्यांना अंमलबजावणीवर देखरेख ठेवण्यास सांगण्यात आले आहे.
बांधकामस्थळी धूळ रोखणारे पडदे, वाऱ्याचे अडथळे आणि खोदकामादरम्यान प्रतिबंधात्मक उपाय लागू करणेही महत्त्वाचे ठरणार आहे. या निर्देशांची प्रभावी अंमलबजावणी झाल्यास दिल्लीतील धूळ प्रदूषण कमी करण्याच्या प्रयत्नांना हातभार लागू शकतो.