भारतातील कृषी शिक्षण आणि संशोधन अधिक आधुनिक, प्रभावी आणि जागतिक स्तरावर सक्षम करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय भागीदारी वाढवण्याची गरज असल्याचे प्रतिपादन कृषी संशोधन व शिक्षण विभागाचे सचिव आणि भारतीय कृषी संशोधन परिषदेचे (ICAR) महासंचालक डॉ. एम. एल. जाट यांनी केले आहे. हवामान बदल, नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हास, जैवविविधतेचे नुकसान आणि पौष्टिक अन्नाची वाढती गरज यांसारख्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी कृषी शिक्षणाच्या पद्धतीत व्यापक बदल आवश्यक असल्याचे त्यांनी सांगितले.
अमेरिकेतील डेस मोइन्स येथे आयोजित जागतिक अन्न पुरस्कार प्रतिष्ठानच्या कार्यक्रमाशी संबंधित गोलमेज चर्चेत डॉ. जाट यांनी ऑनलाइन माध्यमातून सहभाग घेतला. २०२६ नॉर्मन ई. बोरलॉग आंतरराष्ट्रीय संवाद कार्यक्रमाच्या पार्श्वभूमीवर ही चर्चा आयोजित करण्यात आली होती. या वेळी त्यांनी भारतातील कृषी शिक्षण, संशोधन, उद्योग आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांमधील सहकार्याचे महत्त्व अधोरेखित केले.
कृषी उच्च शिक्षणाला जागतिक दृष्टिकोनाची गरज
डॉ. एम. एल. जाट यांनी कृषी शिक्षणामध्ये बदलत्या काळानुसार सुधारणा करण्याचे आवाहन केले. शेती क्षेत्रासमोरील आव्हाने आता केवळ उत्पादन वाढवण्यापुरती मर्यादित राहिलेली नाहीत. हवामानातील बदल, जमिनीची सुपीकता, पाण्याचे व्यवस्थापन, जैवविविधतेचे संरक्षण आणि अन्नाची गुणवत्ता या सर्व बाबी कृषी क्षेत्रासाठी महत्त्वाच्या बनल्या आहेत.
त्यामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ पारंपरिक शेती तंत्रज्ञानाचे ज्ञान देणे पुरेसे नसून, आधुनिक संशोधन, तंत्रज्ञान, बाजारपेठ आणि अन्नपुरवठा साखळी यांचीही माहिती देणे आवश्यक आहे.
जागतिक विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि कृषी क्षेत्रातील तज्ज्ञांसोबत सहकार्य वाढल्यास विद्यार्थ्यांना आणि संशोधकांना नवीन ज्ञान, संशोधन पद्धती आणि आंतरराष्ट्रीय अनुभवांचा लाभ मिळू शकतो.
शेती उत्पादनापलीकडे संपूर्ण अन्नव्यवस्थेवर भर
डॉ. जाट यांनी कृषी क्षेत्राकडे केवळ पीक उत्पादनाच्या दृष्टिकोनातून न पाहता संपूर्ण कृषी-अन्नव्यवस्था आणि मूल्यसाखळीच्या दृष्टीने पाहण्याची गरज व्यक्त केली.
कृषी-अन्नव्यवस्थेमध्ये शेतीपासून अन्नप्रक्रिया, साठवणूक, वाहतूक, वितरण आणि ग्राहकांपर्यंत अन्न पोहोचवण्याच्या विविध टप्प्यांचा समावेश होतो. या सर्व टप्प्यांमध्ये कार्यक्षमतेत सुधारणा केल्यास शेतकऱ्यांना मदत होऊ शकते आणि ग्राहकांनाही सुरक्षित व पौष्टिक अन्न उपलब्ध होण्यास हातभार लागू शकतो.
उद्योग आणि शैक्षणिक संस्थांमध्ये सहकार्य आवश्यक
कृषी शिक्षणामध्ये उद्योगांचा सहभाग वाढवण्यावर डॉ. जाट यांनी विशेष भर दिला. विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांनी कृषी क्षेत्रातील कंपन्या, अन्नप्रक्रिया उद्योग आणि इतर संबंधित संस्थांसोबत अधिक जवळून काम करण्याची आवश्यकता आहे.
अशा सहकार्यामुळे विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळू शकतो. उद्योगांना आवश्यक असलेली कौशल्ये विकसित करण्यास मदत होईल आणि संशोधनातून तयार झालेले तंत्रज्ञान प्रत्यक्ष शेतीमध्ये वापरण्याच्या संधी वाढतील.
याशिवाय, कृषी मूल्यसाखळीतील विविध घटकांमध्ये उद्योगांचा सहभाग वाढल्यास शेतकऱ्यांना नवीन तंत्रज्ञान, बाजारपेठ आणि व्यावसायिक संधी उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते.
कृषी संशोधन आणि धोरणनिर्मितीत NAAS ची भूमिका
या चर्चेत डॉ. जाट यांनी राष्ट्रीय कृषी विज्ञान अकादमीच्या (NAAS) भूमिकेवरही प्रकाश टाकला. कृषी संशोधन आणि विकासाशी संबंधित महत्त्वाच्या विषयांवर धोरणात्मक चर्चा घडवून आणणे ही अकादमीची महत्त्वाची भूमिका असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
कृषी क्षेत्रातील समस्यांवर प्रभावी उपाय शोधण्यासाठी संशोधक, धोरणकर्ते, शैक्षणिक संस्था, उद्योग आणि इतर संबंधित घटकांनी एकत्र येणे आवश्यक आहे.
धोरणात्मक अहवाल
कृषी शिक्षणामध्ये उद्योगांचा सहभाग वाढवण्यावर डॉ. जाट यांनी विशेष भर दिला. विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांनी कृषी क्षेत्रातील कंपन्या, अन्नप्रक्रिया उद्योग आणि इतर संबंधित संस्थांसोबत अधिक जवळून काम करण्याची आवश्यकता आहे.
अशा सहकार्यामुळे विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव मिळू शकतो. उद्योगांना आवश्यक असलेली कौशल्ये विकसित करण्यास मदत होईल आणि संशोधनातून तयार झालेले तंत्रज्ञान प्रत्यक्ष शेतीमध्ये वापरण्याच्या संधी वाढतील.
याशिवाय, कृषी मूल्यसाखळीतील विविध घटकांमध्ये उद्योगांचा सहभाग वाढल्यास शेतकऱ्यांना नवीन तंत्रज्ञान, बाजारपेठ आणि व्यावसायिक संधी उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते.
कृषी संशोधन आणि धोरणनिर्मितीत NAAS ची भूमिका
या चर्चेत डॉ. जाट यांनी राष्ट्रीय कृषी विज्ञान अकादमीच्या (NAAS) भूमिकेवरही प्रकाश टाकला. कृषी संशोधन आणि विकासाशी संबंधित महत्त्वाच्या विषयांवर धोरणात्मक चर्चा घडवून आणणे ही अकादमीची महत्त्वाची भूमिका असल्याचे त्यांनी नमूद केले.
कृषी क्षेत्रातील समस्यांवर प्रभावी उपाय शोधण्यासाठी संशोधक, धोरणकर्ते, शैक्षणिक संस्था, उद्योग आणि इतर संबंधित घटकांनी एकत्र येणे आवश्यक आहे.
धोरणात्मक अहवाल आणि संशोधनाचा उपयोग
कृषी संशोधनासंबंधी धोरणपत्रे, धोरणात्मक संक्षिप्त अहवाल आणि तज्ज्ञांच्या चर्चांमधून महत्त्वाच्या समस्यांवर उपाय शोधता येऊ शकतात. संशोधनातून मिळालेली माहिती धोरणनिर्मितीमध्ये वापरल्यास निर्णय अधिक प्रभावी आणि परिस्थितीनुरूप घेण्यास मदत होऊ शकते.
हवामान बदल, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि अन्नसुरक्षा यांसारख्या विषयांवर विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञांनी एकत्र काम करणे आवश्यक असल्याचे डॉ. जाट यांनी अधोरेखित केले.
भारतीय कृषी क्षेत्रातील जागतिक तज्ज्ञांशी संपर्क वाढवणार
परदेशात कार्यरत असलेल्या भारतीय कृषी शास्त्रज्ञांना आणि तज्ज्ञांना देशातील संशोधन व शैक्षणिक संस्थांशी जोडण्याच्या प्रयत्नांवरही डॉ. जाट यांनी भर दिला.
भारतीय कृषी क्षेत्रातील जागतिक अनुभव असलेल्या तज्ज्ञांचे ज्ञान देशातील विद्यार्थ्यांना, संशोधकांना आणि संस्थांना उपयोगी पडू शकते. आंतरराष्ट्रीय संपर्क मजबूत झाल्यास संयुक्त संशोधन, शैक्षणिक देवाणघेवाण आणि नवीन तंत्रज्ञानाच्या विकासासाठी अधिक संधी निर्माण होऊ शकतात.
भारतीय कृषी क्षेत्रातील संशोधन संस्था आणि परदेशातील तज्ज्ञ यांच्यात सातत्यपूर्ण संवाद निर्माण करणे हे कृषी उच्च शिक्षणाच्या विकासासाठी महत्त्वाचे पाऊल ठरू शकते.
CAST सोबत सामंजस्य करारातून सहकार्याच्या नव्या संधी
आंतरराष्ट्रीय संस्थांशी भागीदारी वाढवण्याच्या प्रयत्नांचा उल्लेख करताना डॉ. जाट यांनी काउन्सिल फॉर अॅग्रिकल्चरल सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी (CAST) सोबत झालेल्या सामंजस्य कराराची माहिती दिली.
या करारामुळे कृषी संशोधन, क्षमता विकास आणि ज्ञानाची देवाणघेवाण या क्षेत्रांमध्ये सहकार्याच्या नव्या संधी उपलब्ध होण्याची अपेक्षा आहे.
संशोधन संस्थांमधील सहकार्यामुळे वैज्ञानिक माहितीची देवाणघेवाण, संशोधकांच्या कौशल्यविकासाला चालना आणि कृषी क्षेत्रातील नव्या आव्हानांवर संयुक्तपणे काम करण्यास मदत होऊ शकते.
शाश्वत शेती आणि ग्लोबल साउथ देशांसाठी महत्त्व
डॉ. जाट यांनी आंतरराष्ट्रीय भागीदारीमुळे कृषी संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांना चालना मिळेल, असा विश्वास व्यक्त केला. विशेषतः ग्लोबल साउथ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विकसनशील देशांसाठी अशा सहकार्याचे महत्त्व अधिक आहे.
या देशांमध्ये हवामान बदल, मर्यादित नैसर्गिक संसाधने, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न आणि अन्नसुरक्षा यांसारखी आव्हाने महत्त्वाची आहेत. त्यामुळे स्थानिक परिस्थितीनुसार योग्य तंत्रज्ञान विकसित करणे आणि संशोधनाचे फायदे शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.
कृषी शिक्षण, संशोधन संस्था, उद्योग आणि धोरणकर्ते यांच्यातील सहकार्य वाढल्यास अधिक सक्षम, पर्यावरणपूरक आणि टिकाऊ कृषी व्यवस्था उभारण्यास मदत होऊ शकते.
निष्कर्ष
कृषी उच्च शिक्षण अधिक आधुनिक आणि जागतिक स्तरावर सक्षम करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय भागीदारी, उद्योग-शैक्षणिक सहकार्य आणि संशोधनाधारित धोरणनिर्मिती महत्त्वाची असल्याचे डॉ. एम. एल. जाट यांनी स्पष्ट केले आहे. भारतीय कृषी संशोधन संस्थांना जागतिक तज्ज्ञांशी जोडणे, CAST सारख्या संस्थांसोबत सहकार्य वाढवणे आणि विद्यार्थ्यांना उद्योगाभिमुख कौशल्ये देणे यामुळे कृषी क्षेत्राच्या विकासाला चालना मिळू शकते.
हवामान बदल, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि पौष्टिक अन्नाची वाढती गरज लक्षात घेता, जागतिक ज्ञान आणि स्थानिक अनुभव यांची सांगड घालणारे कृषी शिक्षण भविष्यात अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.