पुणे महानगरपालिका Urban95 उपक्रमाची राज्यस्तरीय कार्यशाळेत मांडणी
पुणे, 30 ऑगस्ट 2026: लहान मुलांच्या गरजा लक्षात घेऊन शहराचे नियोजन आणि विकास कसा करता येऊ शकतो, याचे पुण्याचे उदाहरण राज्यस्तरावर मांडण्यात आले. पुणे महानगरपालिका Urban95 उपक्रमांतर्गत गेल्या काही वर्षांत करण्यात आलेल्या विविध कामांची माहिती पुण्यातील यशवंतराव चव्हाण विकास प्रशासन प्रबोधिनी (YASHADA) येथे आयोजित राज्यस्तरीय बालविकास कार्यशाळेत सादर करण्यात आली.
शहरातील रस्ते, सार्वजनिक जागा, नागरी सुविधा आणि इतर व्यवस्थांमध्ये 0 ते 6 वर्षे वयोगटातील मुलांसह त्यांच्या पालकांच्या गरजांचा विचार करण्यावर या उपक्रमाचा भर आहे. पुणे महानगरपालिकेच्या या प्रयत्नांमुळे बालकेंद्रित शहरी विकासाची संकल्पना अधिक व्यापकपणे पुढे येत आहे.
कार्यशाळेत महाराष्ट्रातील विविध भागांतील वरिष्ठ शासकीय अधिकारी तसेच बालविकास क्षेत्राशी संबंधित विविध संस्था आणि हितधारक सहभागी झाले होते. यावेळी पुणे महानगरपालिकेच्या ‘Lighthouse City’ म्हणून सुरू असलेल्या कामांची विशेष दखल घेण्यात आली.
पुणे महानगरपालिका Urban95 चा प्रवास
पुणे महानगरपालिकेने 2018 पासून Urban95 उपक्रमाच्या माध्यमातून शहरातील विकासाकडे बालक आणि पालकांच्या दृष्टीने पाहण्यास सुरुवात केली आहे. केवळ मोठ्या पायाभूत सुविधा उभारण्याऐवजी त्या सुविधा लहान मुलांसाठी सुरक्षित, सहज वापरता येण्याजोग्या आणि कुटुंबांसाठी अनुकूल कशा बनतील, यावर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.
‘Urban95’ या संकल्पनेचा मुख्य उद्देश शहराकडे लहान मुलाच्या उंचीच्या दृष्टीने पाहणे असा आहे. म्हणजेच एखाद्या रस्त्यावरून चालताना, सार्वजनिक ठिकाणी खेळताना किंवा नागरी सुविधा वापरताना लहान मुलाला आणि त्याच्या पालकांना कोणत्या अडचणी येऊ शकतात, याचा विचार शहर नियोजनात केला जातो.
पुण्यात या दृष्टिकोनाचा वापर सार्वजनिक जागा, रस्ते, नागरी सुविधा, खेळाच्या जागा आणि बालविकासाशी संबंधित विविध उपक्रमांमध्ये करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
राज्यस्तरीय कार्यशाळेत पुण्याच्या कामाचे सादरीकरण
YASHADA येथे झालेल्या विशेष सत्रात ‘Urban95 – Creating Infrastructure with Children at the Centre of Development: Creating Urban Spaces for Children and Parents’ या विषयावर चर्चा करण्यात आली.
या सत्रात पुणे महानगरपालिकेच्या अतिरिक्त महापालिका आयुक्त पवनीत कौर यांनी पुणे ‘Lighthouse City’ म्हणून करत असलेल्या कामाचे सादरीकरण केले. बालक आणि पालकांना केंद्रस्थानी ठेवून शहरी विकास करण्यासाठी महापालिकेने स्वीकारलेल्या विविध उपाययोजनांची माहिती यावेळी देण्यात आली.
कार्यशाळेला महाराष्ट्राचे मुख्य सचिव राजेश अग्रवाल, मुख्यमंत्र्यांचे प्रधान सचिव डॉ. श्रीकर परदेशी आणि मेघालय सरकारचे प्रधान सचिव संपत कुमार यांच्यासह विविध वरिष्ठ अधिकारी उपस्थित होते.
या चर्चेमुळे पुण्यातील अनुभव राज्यातील इतर शहरांसाठी आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी उपयुक्त ठरू शकतो, असा संदेश देण्यात आला.
बालक आणि पालकांसाठी शहर अधिक अनुकूल करण्याचा प्रयत्न
पुणे महानगरपालिकेच्या Urban95 दृष्टिकोनात मुलांच्या गरजांना महापालिकेच्या नियोजन प्रक्रियेत स्थान देण्याचा प्रयत्न आहे. सार्वजनिक सुविधा तयार करताना त्या मुलांसाठी सुरक्षित आहेत का, पालकांना त्यांचा वापर सहज करता येतो का आणि मुलांना खेळण्यासाठी पुरेशी जागा उपलब्ध आहे का, याचा विचार केला जातो.
सुरक्षित रस्ते आणि सार्वजनिक जागांवर भर
बालकांसाठी सुरक्षित हालचाल हा या दृष्टिकोनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. रस्ते आणि सार्वजनिक परिसर अधिक सुरक्षित आणि कुटुंबांसाठी अनुकूल करण्याबरोबरच मुलांना खेळण्यासाठी आणि वेळ घालवण्यासाठी योग्य जागा निर्माण करण्यावरही भर दिला जात आहे.
यामुळे शहरातील विकास केवळ वाहतूक, इमारती आणि इतर पायाभूत सुविधांपुरता मर्यादित न राहता नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
समुदायाच्या सहभागाला महत्त्व
बालकांसाठी चांगले शहर निर्माण करण्यासाठी केवळ महापालिकेच्या यंत्रणेची भूमिका पुरेशी नसते. पालक, नागरिक, सामाजिक संस्था आणि स्वयंसेवी संस्थांचा सहभागही महत्त्वाचा असतो.
Urban95 अंतर्गत जनजागृती आणि समुदायाच्या सहभागातून नागरिकांमध्ये बालकांच्या गरजांबाबत सकारात्मक बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
पुण्याच्या Urban95 उपक्रमाची प्रमुख वैशिष्ट्ये
पुणे महानगरपालिकेच्या या उपक्रमात अनेक स्तरांवर काम करण्यात येत आहे. त्यामध्ये पुढील बाबींचा समावेश आहे:
महापालिकेच्या नियोजन प्रक्रियेत मुलांच्या आणि पालकांच्या गरजांचा समावेश.
बालक आणि पालकांसाठी अनुकूल सार्वजनिक जागा आणि नागरी सुविधा निर्माण करणे.
सुरक्षित वाहतूक आणि सुरक्षित हालचालींना प्रोत्साहन.
मुलांसाठी खेळाच्या संधी वाढवणे.
लहान वयातील मुलांच्या विकासासाठी जनजागृती करणे.
नागरिक आणि समुदायाचा विविध उपक्रमांमध्ये सहभाग वाढवणे.
स्वयंसेवी आणि सामाजिक संस्थांसोबत भागीदारी करणे.
महापालिकेच्या धोरणे, मार्गदर्शक तत्त्वे आणि कार्यपद्धतींमध्ये बालकेंद्रित दृष्टिकोन आणणे.
बालविकास अधिकारी आणि Child-Friendly City Cell यांसारख्या संस्थात्मक यंत्रणा तयार करणे.
या सर्व उपाययोजनांचा उद्देश शहरातील विकास प्रक्रियेत बालकांचा आवाज आणि त्यांच्या गरजा अधिक प्रभावीपणे समाविष्ट करणे हा आहे.
Pune Kids Festival ला नागरिकांचा मोठा प्रतिसाद
बालक आणि पालकांसाठी विविध उपक्रम राबविताना पुणे महानगरपालिकेने नागरिकांच्या सहभागालाही महत्त्व दिले आहे. त्यातील ‘Pune Kids Festival’ या उपक्रमाला मोठा प्रतिसाद मिळाला.
या महोत्सवात 2.5 लाखांहून अधिक नागरिकांनी सहभाग घेतला. त्यामध्ये 1 लाखांहून अधिक मुलांचा आणि सुमारे 1.38 लाख पालकांचा सहभाग होता.
हा प्रतिसाद शहरातील कुटुंबांना मुलांसाठी सुरक्षित, आनंददायी आणि सहभागात्मक सार्वजनिक उपक्रमांची गरज असल्याचे दर्शवतो. अशा कार्यक्रमांमुळे मुलांना खेळ, शिकणे आणि सामाजिक सहभागासाठी संधी मिळते, तर पालकांनाही मुलांच्या विकासाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये सहभागी होता येते.
केवळ पायाभूत सुविधा नव्हे, वापर आणि देखभालीवरही भर
Urban95 अंतर्गत पुणे महानगरपालिका केवळ नवीन सुविधा निर्माण करण्यावर भर देत नाही. तयार केलेल्या सुविधांचा नागरिकांकडून प्रभावी वापर कसा होईल, त्यांची देखभाल कशी केली जाईल आणि त्या सुविधा स्थानिक समुदायाशी कशा जोडल्या जातील, याचाही विचार केला जात आहे.
यासोबतच नागरिकांच्या वर्तनात सकारात्मक बदल घडवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. कारण बालस्नेही शहर निर्माण करण्यासाठी चांगल्या सुविधा असण्याबरोबरच त्या सुविधा जबाबदारीने वापरणे आणि त्यांची काळजी घेणेही आवश्यक आहे.
शहरातील लहान मुलांच्या दैनंदिन अनुभवांचा विचार करून करण्यात येणारे हे नियोजन भविष्यातील शहरी विकासासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.
पुण्यापुढील ‘City of Care’ ची दिशा
शहरातील विकासाच्या केंद्रस्थानी मुलांना आणि त्यांच्या पालकांना स्थान देणे ही केवळ एका विभागाची जबाबदारी नसून संपूर्ण शहरव्यवस्थेची प्रक्रिया आहे. Urban95 च्या माध्यमातून पुणे महानगरपालिका या दिशेने विविध विभाग आणि संस्थांना जोडण्याचा प्रयत्न करत आहे.
बालकांच्या सुरक्षिततेपासून सार्वजनिक जागा, खेळ, वाहतूक, नागरी सुविधा आणि समुदायाचा सहभाग अशा अनेक बाबींना एकत्रितपणे पाहिले जात आहे. त्यामुळे बालविकासाचा विषय शहराच्या एकूण विकासाशी जोडला जात आहे.
बालकेंद्रित शहरनिर्मितीचा संदेश
पुण्यातील हा अनुभव राज्यातील इतर शहरांसाठीही मार्गदर्शक ठरू शकतो. शहराची रचना करताना लहान मुलांच्या गरजांचा विचार केल्यास त्याचा फायदा केवळ मुलांनाच नव्हे, तर पालक, ज्येष्ठ नागरिक आणि इतर नागरिकांनाही होऊ शकतो.
पुणे महानगरपालिकेचा Urban95 प्रवास त्यामुळे केवळ पायाभूत सुविधा सुधारण्याचा उपक्रम न राहता अधिक सुरक्षित, समावेशक आणि काळजी घेणारे शहर घडवण्याच्या दिशेने टाकलेले पाऊल ठरत आहे.
निष्कर्ष: पुणे महानगरपालिका Urban95 उपक्रमातून बालकांच्या गरजांना शहरी विकासाच्या केंद्रस्थानी आणण्याचा प्रयत्न करत आहे. सार्वजनिक जागा, सुरक्षित हालचाल, खेळ, नागरी सुविधा, समुदायाचा सहभाग आणि संस्थात्मक बदल यांचा एकत्रित विचार करून पुण्याला ‘City of Care’ बनवण्याची दिशा या उपक्रमातून पुढे येत आहे.