SEMICON India 2026: भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्राला नवी दिशा

नवी दिल्ली: भारताच्या वेगाने विकसित होत असलेल्या सेमीकंडक्टर क्षेत्राचे चित्र SEMICON India 2026 मध्ये पाहायला मिळाले. 17 ते 19 सप्टेंबरदरम्यान नवी दिल्लीतील यशोभूमी येथे झालेल्या या तीन दिवसीय प्रदर्शनात चिप डिझाइनपासून उत्पादन, अॅडव्हान्स्ड पॅकेजिंग, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), हाय-परफॉर्मन्स कम्प्युटिंग, संशोधन आणि स्टार्टअप्सपर्यंत संपूर्ण तंत्रज्ञान परिसंस्था एकाच ठिकाणी आली.

“Silicon to Systems: Building the Ecosystem” या थीमवर आयोजित करण्यात आलेल्या पाचव्या SEMICON India मध्ये 600 हून अधिक कंपन्यांनी सहभाग घेतला. उद्योग क्षेत्र, शैक्षणिक संस्था, स्टार्टअप्स, गुंतवणूकदार आणि धोरणकर्त्यांनी भारताच्या सेमीकंडक्टर प्रवासातील विविध टप्पे सादर केले.

SEMICON India 2026 मध्ये भारताची वाढती क्षमता

सेमीकंडक्टर म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या चिप्सचा आधार. स्मार्टफोन, कार, ड्रोन, संगणक, औद्योगिक यंत्रणा, ऊर्जा व्यवस्थापन आणि AI प्रणाली अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये या तंत्रज्ञानाची भूमिका महत्त्वाची आहे.

यापूर्वी भारताची ओळख प्रामुख्याने चिप डिझाइन आणि सॉफ्टवेअर क्षेत्रातील कौशल्यासाठी होती. मात्र, SEMICON India 2026 मध्ये भारत आता उत्पादन, पॅकेजिंग, संशोधन, साहित्य, उपकरणे आणि प्रणाली विकासाच्या दिशेनेही पुढे जात असल्याचे दिसून आले.

प्रदर्शनात विविध देशांतील कंपन्यांसोबत भारतीय कंपन्या आणि स्टार्टअप्सनी आपली उत्पादने आणि तंत्रज्ञान सादर केले. यामध्ये स्टार्टअप पॅव्हिलियन, वर्कफोर्स डेव्हलपमेंट पॅव्हिलियन, देश व राज्य पॅव्हिलियन तसेच हॅकाथॉनचाही समावेश होता.

चिप डिझाइनपासून हाय-परफॉर्मन्स कम्प्युटिंगपर्यंत

या प्रदर्शनातील महत्त्वाच्या आकर्षणांपैकी एक म्हणजे स्वदेशी चिप आणि कम्प्युटिंग तंत्रज्ञान.

C-DAC ने हाय-परफॉर्मन्स कम्प्युटिंग आणि AI क्षेत्रातील काम प्रदर्शित केले. यामध्ये AUM HPC-AI Processor आणि RUDRA-AUM Compute Node यांचा समावेश होता. यामुळे भारतात केवळ चिप तयार करण्याऐवजी संपूर्ण कम्प्युटिंग प्रणाली विकसित करण्यावरही भर दिला जात असल्याचे स्पष्ट झाले.

भारतामध्ये विविध क्षेत्रांसाठी अॅप्लिकेशन-स्पेसिफिक चिप्स आणि प्रोसेसर तंत्रज्ञान विकसित करण्याचे कामही सुरू आहे. दूरसंचार, ऑटोमोबाइल, AI, ड्रोन आणि सुरक्षा यांसारख्या क्षेत्रांसाठी अशा तंत्रज्ञानाचा वापर होऊ शकतो.

रोजच्या वापरातील उपकरणांसाठी भारतीय चिप्स

सेमीकंडक्टर तंत्रज्ञानाचा वापर केवळ मोठ्या संगणकांपुरता मर्यादित नाही. स्मार्ट उपकरणे, कनेक्टिव्हिटी, औद्योगिक यंत्रणा, ऊर्जा व्यवस्थापन आणि इलेक्ट्रिक मोबिलिटीसारख्या क्षेत्रांमध्येही चिप्सचा वापर वाढत आहे.

Vervesemi Microelectronics सारख्या भारतीय कंपन्यांनी मोटर कंट्रोल, ऊर्जा मीटर आणि डेटा संकलनासाठी सेमीकंडक्टर सोल्युशन्स सादर केली. अशा चिप्सचा वापर ग्राहक उपकरणे, इलेक्ट्रिक वाहनांपासून ड्रोनपर्यंत विविध क्षेत्रात होऊ शकतो.

RISC-V आणि स्वदेशी प्रोसेसर तंत्रज्ञान

SEMICON India 2026 मध्ये RISC-V तंत्रज्ञानालाही महत्त्वाचे स्थान मिळाले. RISC-V ही खुली प्रोसेसर आर्किटेक्चर प्रणाली आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, त्याच्या आधारावर कंपन्या आणि संशोधन संस्था स्वतःच्या गरजेनुसार प्रोसेसर विकसित करू शकतात.

C-DAC ने विकसित केलेला स्वदेशी 64-बिट RISC-V प्रोसेसर भारताच्या प्रोसेसर डिझाइन क्षमतेचे उदाहरण म्हणून सादर करण्यात आला.

InCore Semiconductors ने स्वदेशी RISC-V प्रोसेसर IP आणि SoC डिझाइन ऑटोमेशनशी संबंधित तंत्रज्ञान प्रदर्शित केले. कंपनीच्या प्रोसेसर IP चा विविध ग्राहकांच्या चिप्समध्ये वापर झाला असून 180 nm ते 16 nm अशा वेगवेगळ्या तंत्रज्ञान प्रक्रियांमध्ये त्याची चाचणी झाल्याचे प्रदर्शनात नमूद करण्यात आले.

हाय-स्पीड इंटरनेटसाठी स्वदेशी तंत्रज्ञान

Aheesa Technology ने 1 Gbps पर्यंत इंटरनेट स्पीड देणारे स्वदेशी कनेक्टिव्हिटी उपकरण सादर केले. एका Optical Line Terminal (OLT) द्वारे सुमारे 64 घरांना इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी देण्याची क्षमता या उपकरणात असल्याचे सांगण्यात आले.

हे उपकरण भारतात विकसित केलेल्या Vihan सॉफ्टवेअर प्लॅटफॉर्मवर चालते आणि C-DAC च्या 64-बिट RISC-V प्रोसेसरचा वापर करते. त्यामुळे चिपपासून सॉफ्टवेअरपर्यंत भारतीय तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याच्या प्रयत्नांचे उदाहरण येथे पाहायला मिळाले.

AI, स्मार्ट सर्व्हेलन्स आणि ड्रोन तंत्रज्ञान

सेमीकंडक्टर आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स यांचा वाढता संबंधही SEMICON India 2026 मध्ये ठळकपणे दिसला.

भारतीय स्टार्टअप Netrasemi ने AI-सक्षम System-on-Chip (SoC) तंत्रज्ञान सादर केले. SoC म्हणजे एका चिपमध्ये विविध संगणकीय घटक एकत्रित करणारी प्रणाली. याचा उपयोग स्मार्ट कॅमेरे, रोबोटिक्स, ड्रोन, स्मार्ट सेन्सर्स आणि मोबिलिटीमध्ये होऊ शकतो.

कंपनीने CCTV सर्व्हेलन्ससाठी 12 nm प्रक्रियेत स्वदेशी AI SoC तयार केल्याचे सांगितले. त्यामध्ये AI/ML अॅक्सिलरेटर, व्हिजन प्रोसेसिंग आणि व्हिडिओ इंजिन यांचा समावेश आहे.

यामुळे भविष्यात कॅमेरे आणि इतर उपकरणे केवळ माहिती रेकॉर्ड करण्याऐवजी त्या माहितीचे विश्लेषण स्थानिक पातळीवर करू शकतील.

सेमीकंडक्टर परिसंस्थेला सरकारी धोरणांचा आधार

भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्राचा विस्तार केवळ खासगी कंपन्यांच्या प्रयत्नांवर आधारित नाही. सरकारी धोरणे, संशोधन संस्था, शैक्षणिक क्षेत्र आणि स्टार्टअप्स यांनाही यामध्ये महत्त्वाची भूमिका आहे.

जुलै 2026 मध्ये मंजूर झालेल्या Semicon 2.0 कार्यक्रमासाठी ₹1,27,500 कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे. या कार्यक्रमात डिझाइन, मशीन आणि साहित्य, अधिक फॅब्स, अॅडव्हान्स्ड पॅकेजिंग, संशोधन-विकास आणि कौशल्य विकास अशा सहा प्रमुख क्षेत्रांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.

विद्यार्थ्यांपासून स्टार्टअप्सपर्यंत प्रशिक्षण

Design Linked Incentive (DLI) Scheme आणि Chips to Startup (C2S) Programme यांसारख्या उपक्रमांमधून देशातील चिप डिझाइन क्षमता वाढवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

C2S आणि DLI अंतर्गत 500 हून अधिक संस्थांमधील एक लाखांपेक्षा जास्त इंजिनिअर्सना चिप डिझाइन साधने, फॅब्रिकेशन सेवा आणि विशेष प्रशिक्षणाची सुविधा मिळाल्याचे सरकारने सांगितले आहे. यामध्ये 400 शैक्षणिक संस्था आणि 100 स्टार्टअप्सचा समावेश आहे.

या संस्थांनी आतापर्यंत 300 हून अधिक चिप डिझाइन्स विकसित केल्याचे आणि चार कोटींपेक्षा अधिक तास चिप-डिझाइन टूल्सचा वापर झाल्याचेही नमूद करण्यात आले.

भारताचा सेमीकंडक्टर प्रवास उत्पादनाच्या दिशेने

SEMICON India 2026 चे महत्त्व केवळ प्रदर्शनापुरते मर्यादित राहिले नाही. भारतातील सेमीकंडक्टर उत्पादन क्षमता प्रत्यक्षात उभी राहत असल्याचेही यावेळी अधोरेखित झाले.

Semicon India Programme अंतर्गत सहा राज्यांमध्ये 12 सेमीकंडक्टर प्रकल्पांना मंजुरी देण्यात आली असून, त्यामध्ये ₹1.64 लाख कोटींपेक्षा जास्त गुंतवणुकीची वचनबद्धता असल्याचे सरकारने सांगितले. यापैकी तीन सुविधांमध्ये व्यावसायिक उत्पादन सुरू झाल्याचेही प्रसिद्धीपत्रकात नमूद करण्यात आले आहे.

यामुळे भारताची भूमिका केवळ चिप डिझाइनपुरती न राहता उत्पादन, पॅकेजिंग, चाचणी आणि संपूर्ण इलेक्ट्रॉनिक्स प्रणालीपर्यंत विस्तारत असल्याचे चित्र समोर आले.

SEMICON India 2026 ने काय दाखवून दिले?

“Silicon to Systems” ही थीम भारताच्या बदलत्या सेमीकंडक्टर धोरणाची व्यापक दिशा दाखवते. एक चिप तयार करण्यासाठी फक्त डिझाइन पुरेसे नसते. त्यासाठी संशोधन, कुशल मनुष्यबळ, फॅब्रिकेशन, पॅकेजिंग, चाचणी, मशीनरी, साहित्य आणि शेवटी त्या चिपचा वापर करणारी संपूर्ण प्रणाली आवश्यक असते.

SEMICON India 2026 मध्ये या सर्व घटकांना एकत्र आणण्यात आले. RISC-V प्रोसेसर, AI SoCs, मोटर-कंट्रोल चिप्स, हाय-परफॉर्मन्स कम्प्युटिंग, कनेक्टिव्हिटी उपकरणे आणि उत्पादन प्रकल्पांमधून भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्राचा विस्तार स्पष्ट झाला.

निष्कर्ष

SEMICON India 2026 ने भारताच्या सेमीकंडक्टर क्षेत्रातील बदलत्या चित्राची झलक दिली. चिप डिझाइनपासून AI, RISC-V, पॅकेजिंग, उत्पादन, संशोधन आणि कौशल्य विकासापर्यंत अनेक क्षेत्रे एकत्र येत आहेत. आगामी काळात या परिसंस्थेचा विस्तार झाल्यास भारतीय कंपन्या आणि संशोधन संस्था जागतिक इलेक्ट्रॉनिक्स आणि सेमीकंडक्टर मूल्यसाखळीत अधिक व्यापक भूमिका बजावू शकतील.