बद्री गाय OPU-IVF तंत्रज्ञानातून वासराचा जन्म; संवर्धनाला मोठी चालना

उत्तराखंडमधील स्थानिक बद्री गोवंशाच्या संवर्धन आणि अनुवंशिक सुधारणा क्षेत्रात महत्त्वाचे यश मिळाले आहे. बद्री गाय OPU-IVF तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून एका निरोगी मादी वासराचा जन्म झाला आहे. 11 सप्टेंबर 2026 रोजी हे वासरू जन्माला आले. विशेष म्हणजे, बद्री गायीच्या भ्रूणाचे प्रत्यारोपण साहीवाल गायीमध्ये करण्यात आले होते. या यशामुळे उत्तराखंडच्या स्थानिक आणि मौल्यवान गोवंशाच्या जलद संवर्धनासाठी आधुनिक प्रजनन तंत्रज्ञानाचा मार्ग अधिक मजबूत झाला आहे.

हे महत्त्वाचे संशोधन ICAR–National Dairy Research Institute (ICAR-NDRI), कर्नाल आणि गोविंद बल्लभ पंत कृषी व तंत्रज्ञान विद्यापीठ, पंतनगर यांच्या संयुक्त प्रयत्नांतून करण्यात आले. उत्तराखंड बायोटेक्नॉलॉजी कौन्सिल, हल्दी यांच्या आर्थिक सहकार्याने हा कार्यक्रम राबविण्यात आला.

बद्री गाय OPU-IVF तंत्रज्ञानातून कसा झाला वासराचा जन्म?

OPU-IVF ही आधुनिक प्रजनन प्रक्रिया आहे. या तंत्रज्ञानात उच्च दर्जाच्या मादी गायीच्या अंडाणूंचे संकलन करून प्रयोगशाळेत त्यांचे फलन केले जाते. त्यानंतर तयार झालेला भ्रूण योग्य गायीच्या गर्भाशयात प्रत्यारोपित केला जातो.

या कार्यक्रमात अनुवंशिकदृष्ट्या मौल्यवान बद्री गायींची निवड करण्यात आली. अल्ट्रासाऊंडच्या मदतीने त्यांच्या अंडाशयातून अंडाणू गोळा करण्यात आले. त्यानंतर प्रयोगशाळेत या अंडाणूंची परिपक्वता करण्यात आली.

पुढील टप्प्यात उत्तराखंड पशुधन विकास मंडळाकडून मिळालेल्या अनुवंशिकदृष्ट्या उत्कृष्ट बद्री बैलाच्या वीर्याचा वापर करून अंडाणूंचे प्रयोगशाळेत फलन करण्यात आले. तयार झालेल्या भ्रूणांची नियंत्रित वातावरणात वाढ करण्यात आली.

यानंतर योग्य वेळेसाठी तयार करण्यात आलेल्या साहीवाल गायीच्या गर्भाशयात बद्री गायीचा भ्रूण प्रत्यारोपित करण्यात आला. या प्रक्रियेचा परिणाम म्हणून 11 सप्टेंबर रोजी निरोगी मादी बद्री वासराचा जन्म झाला.

उत्तराखंडच्या बद्री गोवंशासाठी हे यश का महत्त्वाचे?

बद्री गाय ही उत्तराखंडमधील महत्त्वाची स्थानिक गोवंशीय संपत्ती आहे. तिला उत्तराखंडचे राज्य प्राणी म्हणूनही मान्यता आहे. हिमालयीन प्रदेशातील स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता असलेल्या या गोवंशाच्या संवर्धनासाठी अशा तंत्रज्ञानाचा उपयोग भविष्यात महत्त्वाचा ठरू शकतो.

सामान्य प्रजनन पद्धतींच्या तुलनेत OPU-IVF तंत्रज्ञानामुळे निवडक उच्च दर्जाच्या मादी गायींपासून अधिक भ्रूण तयार करण्याची शक्यता निर्माण होते. त्यामुळे उत्कृष्ट अनुवंशिक गुणधर्म असलेल्या जनावरांची संख्या तुलनेने कमी कालावधीत वाढवता येऊ शकते.

याचा फायदा केवळ गोवंशाच्या संख्यावाढीसाठी नाही, तर भविष्यात दूध उत्पादन, प्रजनन क्षमता आणि इतर उपयुक्त गुणधर्म असलेल्या जनावरांचे संगठित पद्धतीने संवर्धन करण्यासाठीही होऊ शकतो.

तीन वर्षांपासून सुरू होते संशोधन

या संशोधन कार्यक्रमाची सुरुवात 2023 मध्ये करण्यात आली. गोविंद बल्लभ पंत कृषी व तंत्रज्ञान विद्यापीठाचे तत्कालीन कुलगुरू डॉ. एम. एस. चौहान यांच्या पुढाकाराने विद्यापीठ आणि ICAR-NDRI, कर्नाल यांच्यात वैज्ञानिक सहकार्य सुरू झाले.

गेल्या तीन वर्षांत दोन्ही संस्थांच्या वैज्ञानिक पथकांनी बद्री गोवंशासाठी OPU-IVF, भ्रूण निर्मिती आणि भ्रूण प्रत्यारोपणाच्या प्रक्रिया विकसित करण्यासाठी काम केले.

या प्रयत्नांनंतर बद्री गायीचा भ्रूण तयार करून तो योग्य प्राप्तकर्ता गायीमध्ये यशस्वीपणे प्रत्यारोपित करण्यात आला. त्यातून आता निरोगी मादी वासराचा जन्म झाला आहे.

आणखी एका बद्री वासराची अपेक्षा

या प्रकल्पात आणखी एक महत्त्वाची घडामोड समोर आली आहे. एका अन्य समकालिक क्रॉसब्रीड प्राप्तकर्ता गायीमध्ये बद्री भ्रूणाचे प्रत्यारोपण करण्यात आले आहे.

ही गाय पुढील 5 ते 7 दिवसांत बद्री वासराला जन्म देण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे या प्रकल्पातून आणखी एक महत्त्वाचा परिणाम लवकरच समोर येऊ शकतो.

वैज्ञानिक पथकासाठी ही प्रक्रिया पुढील संशोधन आणि मोठ्या प्रमाणावर तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यासाठी महत्त्वाची ठरणार आहे.

उत्कृष्ट बद्री गायींच्या संवर्धनासाठी क्लोनिंगवरही संशोधन

OPU-IVF सोबतच संशोधन पथक बद्री गोवंशातील उत्कृष्ट आणि अधिक उत्पादन देणाऱ्या गायींच्या क्लोनिंगचाही अभ्यास करत आहे.

पथकाने सुरू असलेल्या संशोधनामध्ये विविध टप्प्यांतून क्लोन केलेले बद्री भ्रूण तयार करण्यात यश मिळवले आहे. पुढील टप्प्यात OPU-IVF आणि क्लोनिंगद्वारे तयार केलेले भ्रूण योग्य साहीवाल, क्रॉसब्रीड आणि बद्री प्राप्तकर्ता गायींमध्ये प्रत्यारोपित करण्याची योजना आहे.

क्लोनिंगचा उद्देश निवडक उच्च दर्जाच्या जनावरांच्या अनुवंशिक गुणधर्मांची प्रतिकृती तयार करून त्यांचा प्रसार करण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करणे हा आहे. मात्र ही प्रक्रिया अजून संशोधनाच्या टप्प्यात असून तिच्या व्यापक वापरासाठी पुढील वैज्ञानिक चाचण्या आवश्यक आहेत.

शेतकरी आणि पशुपालन क्षेत्राला काय फायदा होऊ शकतो?

बद्री गोवंशाचे आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने संवर्धन झाल्यास भविष्यात पशुपालकांसाठीही त्याचे फायदे होऊ शकतात. उत्कृष्ट गुणधर्म असलेल्या जनावरांची संख्या वाढल्यास नियोजित प्रजनन कार्यक्रम राबविणे सोपे होऊ शकते.

यामुळे स्थानिक गोवंशाच्या अनुवंशिक विविधतेचे जतन करण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः हिमालयीन भागातील स्थानिक हवामान आणि भौगोलिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या गोवंशाचे दीर्घकालीन संवर्धन करण्याच्या दृष्टीने हे महत्त्वाचे आहे.

तसेच, आधुनिक जैवतंत्रज्ञान आणि स्थानिक पशुधन संसाधने यांचा समन्वय साधून शाश्वत पशुपालनासाठी नवीन संधी निर्माण होऊ शकतात.

वैज्ञानिक संस्थांचे सहकार्य महत्त्वाचे

ICAR-NDRI, कर्नाल आणि गोविंद बल्लभ पंत कृषी व तंत्रज्ञान विद्यापीठ, पंतनगर यांनी या प्रकल्पाच्या माध्यमातून स्थानिक गोवंश संवर्धनासाठी तंत्रज्ञानाधारित दृष्टिकोन विकसित केला आहे.

ICAR-NDRIचे संचालक डॉ. धीर सिंह यांनी OPU-IVF सारख्या आधुनिक प्रजनन तंत्रज्ञानामुळे उत्कृष्ट मादी जनावरांच्या अनुवंशिक संपत्तीचा जलद प्रसार करता येऊ शकतो, असे सांगितले. तसेच बद्री गोवंशासाठी शास्त्रीय पद्धतीने संवर्धन आणि सुधारणा कार्यक्रम उभारण्यासाठी या यशाचा पाया उपयोगी ठरेल, असे त्यांनी नमूद केले.

या संशोधनामुळे स्थानिक गोवंशाच्या संवर्धनासाठी विद्यापीठे, संशोधन संस्था आणि पशुधन विकास संस्थांमधील सहकार्याचे महत्त्वही अधोरेखित झाले आहे.

बद्री गाय OPU-IVF यशामुळे संवर्धनाला नवी दिशा

बद्री गायीच्या OPU-IVF तंत्रज्ञानातून झालेला हा जन्म उत्तराखंडच्या स्थानिक गोवंश संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. आधुनिक प्रजनन तंत्रज्ञानाच्या मदतीने उत्कृष्ट अनुवंशिक गुणधर्म असलेल्या बद्री गोवंशाची संख्या वाढविण्याची आणि त्याचे दीर्घकालीन जतन करण्याची शक्यता यामुळे निर्माण झाली आहे.

आगामी काळात OPU-IVF, भ्रूण प्रत्यारोपण आणि क्लोनिंगसारख्या तंत्रज्ञानावर अधिक संशोधन झाले, तर उत्तराखंडमधील बद्री गोवंशाच्या संवर्धन आणि अनुवंशिक सुधारणेला आणखी वेग मिळू शकतो. बद्री गाय OPU-IVF तंत्रज्ञानातून जन्मलेले हे वासरू स्थानिक पशुधन संसाधनांचे आधुनिक विज्ञानाच्या माध्यमातून जतन करण्याच्या प्रयत्नातील एक महत्त्वपूर्ण पाऊल ठरले आहे.

***