नवी दिल्ली : देशातील स्वच्छता कामगारांच्या सुरक्षिततेसह त्यांच्या सन्मान आणि उपजीविकेला बळ देण्यासाठी राबवण्यात येणाऱ्या NAMASTE योजनेअंतर्गत महत्त्वाची प्रगती झाली आहे. 22 सप्टेंबर 2026 पर्यंत देशातील 36 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 90,186 सीवर आणि सेप्टिक टँक कामगारांची पडताळणी करण्यात आली आहे. त्याचबरोबर 34 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 2,51,756 कचरा वेचकांचे प्रोफाइल तयार करण्यात आले आहे.
केंद्रीय सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाचे सचिव सुधांश पंत यांनी ही माहिती दिली. स्वच्छता कामगारांना सुरक्षित वातावरण, वैयक्तिक सुरक्षा साधने, आरोग्यविषयक सुविधा, प्रशिक्षण आणि यांत्रिकीकरणाच्या माध्यमातून अधिक सन्मानजनक रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणे हा NAMASTE योजनेचा प्रमुख उद्देश आहे.
NAMASTE योजनेअंतर्गत 90,186 स्वच्छता कामगारांची पडताळणी
NAMASTE योजना देशातील सीवर आणि सेप्टिक टँकच्या देखभाल-दुरुस्तीशी संबंधित कामगारांसाठी सुरक्षित आणि सन्मानजनक कार्यव्यवस्था निर्माण करण्यावर भर देते.
22 सप्टेंबरपर्यंत देशभरात 90,186 कामगारांची पडताळणी करण्यात आली आहे. यामध्ये 86,468 पुरुष, 3,713 महिला आणि पाच ट्रान्सजेंडर व्यक्तींचा समावेश आहे.
कामगारांची अधिकृत नोंदणी आणि प्रोफाइल तयार केल्यामुळे त्यांच्यापर्यंत सुरक्षा साधने, आरोग्यविषयक सुविधा, प्रशिक्षण आणि इतर सामाजिक-सुरक्षा योजनांचा लाभ पोहोचवण्यास मदत होऊ शकते.
36 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये योजनेचा विस्तार
NAMASTE योजनेअंतर्गत सीवर आणि सेप्टिक टँक कामगारांचा घटक देशातील सर्व 36 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांपर्यंत पोहोचला आहे.
स्वच्छता व्यवस्थेत सीवर आणि सेप्टिक टँकशी संबंधित काम अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मात्र या कामात अनेक प्रकारचे धोके असतात. त्यामुळे कामगारांना योग्य सुरक्षा उपकरणे आणि प्रशिक्षण देणे ही योजनेतील महत्त्वाची बाब आहे.
87 हजारांहून अधिक PPE किटचे वितरण
स्वच्छता कामगारांच्या व्यावसायिक सुरक्षिततेसाठी वैयक्तिक सुरक्षा उपकरणे म्हणजेच PPE किट महत्त्वाची असतात. मंत्रालयाच्या माहितीनुसार आतापर्यंत 87,008 PPE किटचे वितरण करण्यात आले आहे.
याशिवाय 87,037 PPE किटची ऑर्डर देण्यात आली आहे. यामुळे भविष्यात आणखी कामगारांपर्यंत सुरक्षा साधने पोहोचण्याची शक्यता आहे.
सीवर आणि सेप्टिक टँक कामगारांसाठी 753 आपत्कालीन प्रतिसाद स्वच्छता युनिट्सची सुरक्षा उपकरणेही संबंधित भागधारकांना देण्यात आली आहेत.
ही उपकरणे स्वच्छता कामाच्या वेळी उद्भवणाऱ्या धोकादायक परिस्थितीत कामगारांची सुरक्षा वाढवण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.
आरोग्य विमा आणि व्यावसायिक प्रशिक्षणावर भर
NAMASTE योजनेमध्ये केवळ सुरक्षा उपकरणे देण्याबरोबरच कामगारांच्या आरोग्य आणि कौशल्यविकासावरही लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे.
मंत्रालयाच्या माहितीनुसार सीवर आणि सेप्टिक टँक कामगारांसाठी 27,034 आरोग्य-विमा eKYC पूर्ण करण्यात आले आहेत. eKYC म्हणजे लाभार्थ्याची ओळख इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने पडताळण्याची प्रक्रिया.
याशिवाय कामगारांसाठी 5,449 व्यावसायिक प्रशिक्षण कार्यक्रम आणि 1,841 कार्यशाळा आयोजित करण्यात आल्या आहेत.
प्रशिक्षणामुळे कामातील सुरक्षितता वाढण्याची अपेक्षा
स्वच्छता कामगारांना योग्य पद्धतीने उपकरणांचा वापर, सुरक्षित कामकाज आणि आपत्कालीन परिस्थितीत घ्यावयाची काळजी याबाबत प्रशिक्षण देणे महत्त्वाचे आहे.
प्रशिक्षणामुळे कामगारांना संभाव्य धोके ओळखण्यास आणि सुरक्षा साधनांचा योग्य वापर करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे योजनेत कौशल्यविकासाला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे.
यांत्रिकीकरणासाठी 34 कोटी रुपयांहून अधिक मदत
स्वच्छता कामात मानवी श्रमावर अवलंबून राहण्याचे प्रमाण कमी करून यांत्रिकीकरणाला प्रोत्साहन देण्यावरही NAMASTE योजनेत भर देण्यात आला आहे.
स्वच्छता उद्यमी योजना अंतर्गत यांत्रिकीकरणासाठी दिल्या जाणाऱ्या भांडवली अनुदानाच्या माध्यमातून आतापर्यंत 983 लाभार्थ्यांना 34.16 कोटी रुपयांची मदत देण्यात आली आहे.
यंत्रांच्या माध्यमातून धोकादायक स्वच्छता कामे करण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे कामगारांचा थेट धोकादायक परिस्थितीशी संपर्क कमी करण्याच्या उद्देशाने यांत्रिकीकरण महत्त्वाचे मानले जात आहे.
2.51 लाख कचरा वेचकांचे प्रोफाइल तयार
NAMASTE योजनेचा दुसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे कचरा वेचकांचा समावेश. मंत्रालयाच्या माहितीनुसार देशातील 34 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 2,51,756 कचरा वेचकांचे प्रोफाइल तयार करण्यात आले आहे.
यामध्ये 1,35,233 पुरुष, 1,16,498 महिला आणि 25 ट्रान्सजेंडर कचरा वेचकांचा समावेश आहे.
कचरा वेचक हे शहरांच्या कचरा व्यवस्थापन साखळीतील महत्त्वाचा घटक आहेत. त्यांचे प्रोफाइल तयार केल्यामुळे त्यांना विविध सामाजिक-सुरक्षा आणि उपजीविकेशी संबंधित योजनांशी जोडण्याचा मार्ग सुलभ होऊ शकतो.
कचरा वेचकांसाठीही आरोग्य सुविधांवर लक्ष
कचरा वेचकांसाठीही आरोग्यविमा eKYC करण्याचे काम सुरू आहे. आतापर्यंत 7,526 आरोग्य-विमा eKYC पूर्ण करण्यात आल्याची माहिती मंत्रालयाने दिली आहे.
योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी 17 प्रशिक्षण संस्था आणि 33 संसाधन संस्था कार्यरत असल्याचेही सांगण्यात आले आहे.
स्वच्छता कामगारांच्या उपजीविकेलाही आधार
NAMASTE योजनेचा उद्देश केवळ स्वच्छता कामगारांच्या कामाच्या ठिकाणी सुरक्षा वाढवणे एवढाच मर्यादित नाही. त्यांना अधिक स्थिर आणि सन्मानजनक उपजीविकेच्या संधी उपलब्ध करून देण्यावरही भर देण्यात आला आहे.
प्रोफाइलिंग, सुरक्षा साधने, आरोग्यविमा, प्रशिक्षण, कौशल्यविकास आणि यांत्रिकीकरण या सर्व बाबी एकत्रितपणे राबवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
राष्ट्रीय सफाई कर्मचारी वित्त व विकास महामंडळ अर्थात NSKFDCच्या माध्यमातूनही या योजनेतील विविध उपक्रम राबवले जात आहेत.
स्वच्छता क्षेत्रात सुरक्षित आणि सन्मानजनक वातावरणाचा प्रयत्न
सीवर, सेप्टिक टँक आणि कचरा व्यवस्थापनाशी संबंधित कामगार शहरांच्या स्वच्छतेमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मात्र त्यांच्या कामातील जोखीम आणि सामाजिक-आर्थिक आव्हाने लक्षात घेता त्यांना सुरक्षित साधने, आरोग्य सुविधा आणि कौशल्यविकासाच्या संधी मिळणे आवश्यक आहे.
NAMASTE योजनेत कामगारांची ओळख आणि नोंदणी करण्यापासून ते सुरक्षा उपकरणे, प्रशिक्षण, आरोग्यविमा आणि यांत्रिकीकरणापर्यंत विविध स्तरांवर काम केले जात आहे.
निष्कर्ष : NAMASTE योजनेअंतर्गत 36 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 90,186 सीवर व सेप्टिक टँक कामगारांची पडताळणी आणि 34 राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये 2,51,756 कचरा वेचकांचे प्रोफाइल तयार करण्यात आले आहे. सुरक्षा, आरोग्य, प्रशिक्षण आणि यांत्रिकीकरणावर दिलेला भर स्वच्छता कामगारांसाठी अधिक सुरक्षित आणि सन्मानजनक कार्यव्यवस्था निर्माण करण्याच्या प्रयत्नांचा भाग आहे.