कोल इंडिया स्मार्ट मायनिंगकडे; एआय, रोबोटिक्स आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर.

 भारताच्या ऊर्जा सुरक्षा आणि औद्योगिक विकासात कोळसा खाण उद्योगाची भूमिका महत्त्वाची आहे. या पार्श्वभूमीवर कोल इंडिया स्मार्ट मायनिंग म्हणजेच आधुनिक, सुरक्षित आणि तंत्रज्ञानाधारित खाणकामाच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहे. कोल इंडिया लिमिटेडने पारंपरिक खाणकामाच्या पद्धतींमध्ये बदल करून कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), इंटरनेट ऑफ थिंग्स (IoT), डेटा अॅनालिटिक्स, ऑटोमेशन आणि रोबोटिक्सचा वापर वाढवण्यावर भर दिला आहे.

या तंत्रज्ञानामुळे खाणकामातील धोके कमी करणे, उत्पादनक्षमता वाढवणे, कोळशाचा अधिक चांगला वापर करणे आणि पर्यावरणावरील परिणाम कमी करणे शक्य होणार आहे. भविष्यात कोल इंडियाच्या खाणी अधिक स्मार्ट, डिजिटल आणि कमी कार्बन उत्सर्जन करणाऱ्या बनवण्याचा रोडमॅप तयार करण्यात आला आहे.

कोल इंडिया स्मार्ट मायनिंगमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर

कोल इंडिया लिमिटेड भूमिगत आणि खुल्या खाणींमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहे. खाणकामाच्या प्रत्येक टप्प्यात डिजिटल प्रणालींचा समावेश केला जात आहे. यामध्ये खनिज शोध, उत्खनन, वाहतूक, कोळसा प्रक्रिया, पर्यावरण निरीक्षण आणि कार्यालयीन व्यवस्थापन यांचा समावेश आहे.

एआयच्या मदतीने खाणीत निर्माण होणारे धोके आधीच ओळखणे, यंत्रसामग्रीची स्थिती तपासणे आणि संभाव्य बिघाडाचा अंदाज घेणे शक्य होणार आहे. यामुळे अपघात टाळण्यासोबतच यंत्रसामग्रीचा वापर अधिक कार्यक्षम पद्धतीने करता येईल.

खनिज शोधासाठी उपग्रह, ड्रोन आणि एआयचा वापर

कोळशाचे साठे शोधण्यासाठी कोल इंडिया कोअर ड्रिलिंगसारख्या पारंपरिक पद्धतींसोबतच 2D आणि 3D सिस्मिक सर्व्हेचा वापर करत आहे. या तंत्रज्ञानामुळे बोअरहोल्सची संख्या ५० टक्क्यांपर्यंत कमी होऊ शकते, असा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.

कोळशाच्या थरांची अचूक माहिती मिळवण्यासाठी मशीन लर्निंगच्या विविध पद्धतींचा वापर केला जात आहे. गॅमा-रे, घनता आणि विद्युत प्रतिरोधकता यांसारख्या लॉग्सचे विश्लेषण करून कोळशाचे थर ओळखण्याचे काम अधिक प्रभावी बनवले जात आहे.

याशिवाय रिमोट सेन्सिंग, GIS, LiDAR, ड्रोन आणि बाथिमेट्रिक सर्व्हेच्या माध्यमातून खाणकामापूर्वी, खाणकामाच्या काळात आणि खाणकामानंतरच्या परिस्थितीचे निरीक्षण केले जात आहे. कोल इंडियाने राष्ट्रीय रिमोट सेन्सिंग सेंटरसोबत (NRSC) एआयवर आधारित उपग्रह भू-स्थानिक डॅशबोर्ड विकसित करण्यासाठी सामंजस्य करार केला आहे.

खुल्या खाणींमध्ये ब्लास्टिंगविना खाणकामावर भर

खुल्या खाणींमध्ये कोल इंडिया उच्च क्षमतेच्या आधुनिक यंत्रसामग्रीचा वापर वाढवत आहे. यामध्ये मोठ्या क्षमतेच्या शॉवेल्स, २४० टन क्षमतेचे डंपर्स, ड्रॅगलाईन्स आणि सरफेस मायनर्सचा समावेश आहे.

सरफेस मायनर्सच्या मदतीने अनेक ठिकाणी स्फोटकांचा वापर न करता कोळसा उत्खनन करता येते. या ब्लास्ट-फ्री मायनिंग पद्धतीमुळे धूळ, आवाज आणि कंपन कमी होण्यास मदत होते. त्याचबरोबर कोळशाची गुणवत्ता सुधारण्यास आणि कोळशाचे नुकसान कमी करण्यास मदत मिळू शकते.

सुरक्षेच्या दृष्टीने इलेक्ट्रॉनिक डिटोनेटर्सचा वापर वाढवण्यात आला आहे. मोठ्या यंत्रसामग्रीमध्ये चालकाच्या थकव्यावर लक्ष ठेवणारी प्रणाली, जवळच्या वस्तूंचा इशारा देणारे तंत्रज्ञान, ३६० अंशांचे कॅमेरे आणि स्वयंचलित आग शोध व नियंत्रण प्रणाली बसवण्यात येत आहेत.

GPS आणि डिजिटल डिस्पॅच प्रणालीमुळे कार्यक्षमता वाढणार

खाणीत वापरल्या जाणाऱ्या ट्रक आणि इतर वाहनांचे निरीक्षण GPS आधारित प्रणालीद्वारे केले जात आहे. ट्रक डिस्पॅच, पेलोड मॉनिटरिंग आणि वाहनांच्या आरोग्याची तपासणी करणाऱ्या प्रणालींमुळे यंत्रसामग्रीचा वापर अधिक अचूकपणे नियंत्रित करता येणार आहे.

कर्मचाऱ्यांना प्रत्यक्ष खाणीत प्रशिक्षण देताना येणारे धोके कमी करण्यासाठी एआय सिम्युलेटर आणि व्हर्च्युअल रिअॅलिटी (VR) प्रशिक्षणाचाही वापर केला जात आहे.

भूमिगत खाणींमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा विस्तार

कोल इंडियाने भूमिगत खाणींमधील उत्पादन वाढवण्यासाठी कंटिन्युअस मायनर, लॉंगवॉल आणि हायवॉल तंत्रज्ञानावर भर दिला आहे. भूमिगत खाणींमधून सुमारे १०० दशलक्ष टन उत्पादनाचे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी या आधुनिक पद्धतींचा विस्तार केला जाणार आहे.

कंटिन्युअस मायनर तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू असून मोठ्या प्रमाणावर लॉंगवॉल तंत्रज्ञान आणण्याची तयारी केली जात आहे. या पद्धतींमुळे खाणकाम अधिक सातत्यपूर्ण आणि कार्यक्षम होण्याची अपेक्षा आहे.

उच्च दर्जाचा कोळसा अनेकदा खाणीतील खांबांमध्ये अडकून राहतो. हा कोळसा बाहेर काढण्यासाठी पेस्ट फिल तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यावरही गुंतवणूक केली जाणार आहे. याशिवाय भूमिगत खाणींमध्ये वायुवीजन व्यवस्था आणि जमिनीच्या स्थैर्याचे व्यवस्थापन मजबूत केले जाणार आहे.

कोळसा वाहतूक आणि प्रक्रिया व्यवस्थेत मोठे बदल

कोळसा खाणीतून बाहेर काढल्यानंतर त्याची वाहतूक अधिक वेगाने आणि कमी खर्चात व्हावी, यासाठी कोल इंडिया ‘फर्स्ट माइल कनेक्टिव्हिटी’ प्रकल्प राबवत आहे. या प्रकल्पांत कोळसा हाताळणी संयंत्रे, सिलो, कन्व्हेयर आणि रॅपिड लोडिंग सिस्टिमचा समावेश आहे.

एकूण ९२ प्रस्तावित FMC प्रकल्पांपैकी ४६ प्रकल्प सुरू झाले आहेत. या प्रकल्पांमुळे सुमारे ४३२ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष इतकी क्षमता निर्माण झाली आहे. सुमारे २७,८०० कोटी रुपयांच्या या कार्यक्रमातून आर्थिक वर्ष २०२९-३० पर्यंत ९९४ दशलक्ष टन प्रतिवर्ष यांत्रिक लोडिंग क्षमता निर्माण करण्याचे उद्दिष्ट आहे.

कोळसा वाहतुकीसाठी मोठ्या क्षमतेच्या डंपर्सऐवजी काही ठिकाणी हाय-अँगल आणि सँडविच कन्व्हेयरचा वापर करण्यावरही भर दिला जात आहे. यामुळे खाणीतच कोळशाची वाहतूक करणे अधिक कार्यक्षम होऊ शकते.

कोळसा धुलाई आणि पर्यावरण व्यवस्थापन

कोळशाची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी कोल इंडियाच्या वॉशरीजमध्ये हेवी मीडिया सायक्लोन, हायड्रो सायक्लोन, टीटर बेड सेपरेटर, रिफ्लक्स क्लासिफायर आणि जिग्स यांसारख्या तंत्रज्ञानांचा वापर सुरू आहे.

पर्यावरण व्यवस्थापनासाठी हवेची गुणवत्ता, पाण्याची गुणवत्ता, धूळ, खाण परिसर आणि पुनर्वसन यावर लक्ष ठेवले जात आहे. भविष्यात रिअल-टाइम निरीक्षण प्रणाली, उपग्रह, GIS आणि ड्रोनच्या मदतीने पर्यावरणीय परिणामांचे अधिक अचूक परीक्षण केले जाणार आहे.

डिजिटल कार्यालये आणि स्मार्ट कमांड सेंटर

कोल इंडियाच्या डिजिटल परिवर्तनात दोन महत्त्वाचे भाग आहेत. पहिला भाग म्हणजे खाणकामाशी संबंधित ऑपरेशनल टेक्नॉलॉजी आणि दुसरा भाग म्हणजे कार्यालयीन व व्यवस्थापनाशी संबंधित एंटरप्राइज IT.

खाणकामाच्या क्षेत्रात इंटिग्रेटेड कमांड अँड कंट्रोल सेंटर, वाहन ट्रॅकिंग, RFID, स्वयंचलित वजनकाटा आणि GPS फ्लीट मॉनिटरिंग यांचा वापर केला जात आहे. ‘DigiCoal’ या पायलट प्रकल्पांतर्गत सात खाणींमध्ये १७ डिजिटल उपायांची चाचणी घेण्यात आली आहे. हे उपाय भविष्यात मोठ्या खाणींमध्ये लागू केले जाणार आहेत.

कार्यालयीन कामकाजासाठी SAP S/4HANA, ई-ऑफिस, क्लाउड इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि डेटा अॅनालिटिक्सचा वापर करण्यात येत आहे. यामुळे खरेदी, साठा, वित्त, मनुष्यबळ व्यवस्थापन आणि फाइल प्रक्रिया अधिक वेगवान व कागदविरहित होण्यास मदत झाली आहे.

भविष्यातील खाणकाम अधिक स्वयंचलित आणि पर्यावरणपूरक

कोल इंडियाच्या भविष्यातील आराखड्यात 5G, IoT, AI/ML, एज कम्प्युटिंग, डिजिटल ट्विन्स आणि स्वयंचलित यंत्रसामग्रीचा समावेश आहे. या तंत्रज्ञानामुळे खाणींचे प्रत्यक्ष वेळेत निरीक्षण, पूर्वसूचना आधारित देखभाल आणि दूरस्थ नियंत्रण शक्य होणार आहे.

काही खाणींमध्ये दूरस्थपणे चालवता येणाऱ्या डोझर्सची चाचणी सुरू आहे. मोठ्या डिझेल-इलेक्ट्रिक डंपर्समध्ये इलेक्ट्रिक मोबिलिटी आणि ट्रॉली असिस्ट तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची योजना आहे. जीवाश्म इंधनावर चालणाऱ्या यंत्रांचे सुरक्षित विद्युतीकरण करण्यासाठी कोल इंडिया आयआयटी मद्राससोबत काम करत आहे.

भूमिगत खाणींमध्ये 5G नेटवर्क, डिजिटल ट्विन्स आणि स्वयंचलित निरीक्षण करणारे रोव्हर्स विकसित करण्यावरही भर दिला जात आहे. यामुळे खाणीत मानवी उपस्थिती कमी करून धोकादायक भागात दूरस्थ निरीक्षण करता येईल.

संशोधन आणि विकासासाठी १,९०० कोटींची योजना

कोल इंडियाने संशोधन आणि विकासाला अधिक चालना देण्यासाठी राष्ट्रीय कोळसा आणि ऊर्जा संशोधन केंद्राची (NaCCER) स्थापना केली आहे. या केंद्राचा उद्देश केवळ प्रयोग किंवा संकल्पना तयार करण्याऐवजी प्रत्यक्ष वापरता येतील अशा तंत्रज्ञानांचे प्रोटोटाइप विकसित करणे हा आहे.

आयआयटी हैदराबाद, आयआयटी मद्रास आणि आयआयटी-आयएसएम धनबाद येथे विविध सेंटर ऑफ एक्सलन्सच्या माध्यमातून उच्च तंत्रज्ञानाशी संबंधित प्रकल्प राबवले जात आहेत. भूमिगत कोळसा गॅसिफिकेशन, खाणींमध्ये 5G, पेरोव्ह्स्काइट सोलर सेल्स आणि स्वयंचलित गोफ एज सपोर्ट्स यांसारख्या प्रकल्पांवर काम सुरू आहे.

आर्थिक वर्ष २०२९-३० पर्यंत संशोधन आणि सेंटर ऑफ एक्सलन्ससाठी सुमारे १,९०० कोटी रुपयांची गुंतवणूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. कोळसा गॅसिफिकेशन, बॅटरी रिसायकलिंग, कोळशावर आधारित मेम्ब्रेन्स आणि ड्राय कोळसा प्रक्रिया यांसारख्या क्षेत्रांतही प्रायोगिक प्रकल्प उभारले जाणार आहेत.

निष्कर्ष

कोल इंडिया स्मार्ट मायनिंगच्या माध्यमातून भारतातील कोळसा खाण उद्योगात मोठा तांत्रिक बदल घडवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. एआय, ऑटोमेशन, रोबोटिक्स, डिजिटल मॉनिटरिंग आणि पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञानामुळे खाणकाम अधिक सुरक्षित, कार्यक्षम आणि शाश्वत बनवण्याचे उद्दिष्ट आहे.

मात्र, या परिवर्तनासाठी मोठी भांडवली गुंतवणूक, कुशल मनुष्यबळ, प्रशिक्षण आणि विविध भौगोलिक परिस्थितींनुसार तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर आवश्यक आहे. संशोधन, कौशल्यविकास आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या मदतीने कोल इंडिया भविष्यात अधिक स्मार्ट आणि हरित खाणकामाची दिशा निश्चित करत आहे.