देशभरात स्वच्छता, आरोग्य आणि नागरिकांच्या सहभागाला प्रोत्साहन देण्यासाठी केंद्र सरकारच्या अन्न व सार्वजनिक वितरण विभागाने ‘स्वच्छता ही सेवा-2026’ अभियानाला सुरुवात केली आहे. ‘स्वच्छतेमध्ये सहभाग, स्वच्छ भारत, विकसित भारत’ या संकल्पनेवर आधारित या अभियानाचा उद्देश केवळ परिसर स्वच्छ ठेवणे नसून नागरिकांच्या वर्तनात आणि स्वच्छतेबाबतच्या सामाजिक दृष्टिकोनात सकारात्मक बदल घडवणे हा आहे.
अन्न व सार्वजनिक वितरण विभागासोबत त्याच्या सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम, संलग्न कार्यालये आणि अधिनस्त कार्यालये या अभियानात सहभागी झाली आहेत. स्वच्छता मोहिमा, जनजागृती, शपथविधी, स्पर्धा, आरोग्य तपासणी आणि सफाई मित्रांच्या कल्याणासाठी विविध उपक्रम राबवले जात आहेत.
स्वच्छता ही सेवा-2026 अभियानाचा मुख्य उद्देश काय?
स्वच्छता ही सेवा-2026 अभियानामध्ये स्वच्छता आणि स्वच्छताविषयक सवयींना दैनंदिन जीवनाचा भाग बनवण्यावर भर देण्यात आला आहे. नागरिक, कर्मचारी, विद्यार्थी, सफाई कर्मचारी आणि विविध संस्थांनी एकत्रितपणे स्वच्छता उपक्रमांमध्ये सहभागी व्हावे, हा या मोहिमेचा प्रमुख उद्देश आहे.
या अभियानाची यंदाची संकल्पना ‘स्वच्छतेमध्ये सहभाग, स्वच्छ भारत, विकसित भारत’ अशी आहे. त्यामुळे स्वच्छता ही केवळ सरकारी यंत्रणेची जबाबदारी नसून समाजातील प्रत्येक घटकाची सामूहिक जबाबदारी आहे, हा संदेश देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
स्वच्छतेसोबत सामाजिक सहभागावर भर
या अभियानात प्रत्यक्ष स्वच्छता मोहिमांसोबत जनजागृती कार्यक्रम, घोषवाक्य स्पर्धा, चित्रकला स्पर्धा, शाळांमधील उपक्रम आणि नागरिकांशी संवाद यांचा समावेश करण्यात आला आहे.
यामुळे स्वच्छतेबाबत केवळ एक दिवस किंवा काही दिवस उत्साह न दाखवता दीर्घकाळ टिकणाऱ्या स्वच्छतेच्या सवयी विकसित करण्यावर भर दिला जात आहे.
कृषी भवनात स्वच्छता शपथ आणि स्वच्छता मोहीम
17 सप्टेंबर 2026 रोजी नवी दिल्लीतील कृषी भवन येथे अन्न व सार्वजनिक वितरण विभागाचे सचिव संजीव चोप्रा यांनी विभागातील अधिकाऱ्यांना स्वच्छता शपथ दिली.
शपथविधीनंतर कृषी भवन परिसरात स्वच्छता मोहीम राबवण्यात आली. या माध्यमातून कार्यालयीन परिसर स्वच्छ ठेवण्यासोबतच कर्मचाऱ्यांमध्ये स्वच्छतेबाबत जागरूकता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
18 सप्टेंबर रोजी विभागातील अधिकाऱ्यांनी स्वच्छतेवर आधारित घोषवाक्य स्पर्धेतही सहभाग घेतला. या उपक्रमातून स्वच्छतेचा संदेश सर्जनशील पद्धतीने मांडण्याची संधी देण्यात आली.
सफाई मित्रांच्या आरोग्य आणि सामाजिक सुरक्षेवर विशेष लक्ष
स्वच्छता ही सेवा-2026 अभियानातील महत्त्वाचा भाग म्हणजे सफाई मित्रांचे कल्याण, आरोग्य आणि सामाजिक सुरक्षा.
18 सप्टेंबर रोजी सफाई मित्रांसाठी विशेष कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली. या कार्यशाळेत त्यांच्या आरोग्याची काळजी, कल्याण आणि सामाजिक सुरक्षा याबाबत माहिती देण्यात आली.
अभियानादरम्यान सफाई मित्रांसाठी नियोजित विविध उपक्रमांची माहितीही त्यांना देण्यात आली. केंद्र सरकारच्या विविध सामाजिक कल्याण योजनांबाबत आणि त्यातून मिळणाऱ्या लाभांबाबतही त्यांना मार्गदर्शन करण्यात आले.
केंद्रीय गोदाम महामंडळाकडून स्वच्छता आणि सौंदर्यीकरण
केंद्रीय गोदाम महामंडळानेही या अभियानात सक्रिय सहभाग घेतला आहे. 19 आणि 20 सप्टेंबर रोजी दिल्लीतील मयूर विहार परिसरात स्वच्छता आणि सौंदर्यीकरण मोहीम राबवण्यात आली.
याशिवाय 18 सप्टेंबर रोजी वीरचंद सिंह गढवाली सर्वोदय बाल विद्यालयात चित्रकला स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले. विद्यार्थ्यांना स्वच्छतेचा संदेश देण्यासाठी अशा उपक्रमांचा उपयोग करण्यात आला.
विद्यार्थ्यांचा सहभाग वाढवून स्वच्छतेची जाणीव लहान वयातच निर्माण करण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात आला.
IGMRIच्या विविध केंद्रांवर जनजागृती
भारतीय धान्य साठवणूक व्यवस्थापन आणि संशोधन संस्थेने (IGMRI) तसेच त्याच्या विविध क्षेत्रीय केंद्रांनी स्वच्छता ही सेवा-2026 अभियानात सहभाग घेतला.
लुधियाना येथील IGMRI क्षेत्रीय केंद्रात 17 सप्टेंबर रोजी स्वच्छता शपथ घेण्यात आली. त्यानंतर संस्थेच्या परिसरात स्वच्छता मोहीम राबवण्यात आली.
हैदराबाद येथील IGMRI क्षेत्रीय केंद्राने जवळच्या सरकारी शाळेत कला स्पर्धेचे आयोजन केले. निवडक विद्यार्थ्यांना पारितोषिके देऊन प्रोत्साहन देण्यात आले.
जलसंधारण आणि स्वच्छतेबाबतही जनजागृती
हैदराबाद येथे ‘जल संचय संवाद’ कार्यक्रमाचेही आयोजन करण्यात आले. या माध्यमातून पाणी साठवणूक आणि जलसंधारणाबाबत जागरूकता निर्माण करण्यात आली.
लुधियाना येथे जनजागृती कार्यक्रमासोबत स्वच्छता मोहीमही घेण्यात आली. त्यामुळे अभियानाचा भर केवळ परिसर स्वच्छ करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता पर्यावरण आणि संसाधनांच्या जबाबदार वापराशी जोडण्यात आला आहे.
भारतीय अन्न महामंडळाच्या कार्यालयांमध्ये अभियान
भारतीय अन्न महामंडळाने (FCI) 17 सप्टेंबरपासून मुख्यालय, प्रादेशिक कार्यालये, जिल्हा कार्यालये आणि डेपोंमध्ये अभियानाला सुरुवात केली.
विविध कार्यालयांमध्ये स्वच्छता शपथ घेण्यात आली आणि अभियानाशी संबंधित बॅनर लावण्यात आले. महाराष्ट्र, ओडिशा, गुजरात, अमरावती यांसह विविध ठिकाणी अभियानांतर्गत उपक्रम राबवण्यात आले.
FCIने सफाई मित्र आणि त्यांच्या कुटुंबीयांसाठी आरोग्य तपासणी शिबिरांचेही आयोजन केले. 18 सप्टेंबर रोजी नवी दिल्लीतील FCI मुख्यालयासह विविध कार्यालये आणि डेपोंमध्ये आरोग्य तपासणी करण्यात आली.
हरियाणा, भोपाळ, ओडिशा, ईशान्य क्षेत्र, धर्मशाळा आणि तेलंगणा यांसारख्या ठिकाणीही आरोग्यविषयक उपक्रम घेण्यात आले.
‘स्वच्छ पाठशाळा’ उपक्रमातून विद्यार्थ्यांचा सहभाग
गुणवत्ता नियंत्रण कक्षाच्या कार्यालयांनीही अभियानात सहभाग नोंदवला आहे. 17 सप्टेंबर रोजी शपथविधी, अभियानाचे बॅनर आणि साप्ताहिक स्वच्छता शपथ अशा उपक्रमांचे आयोजन करण्यात आले.
हे कार्यक्रम अभियानाच्या ‘स्वच्छ पाठशाळा – युवा फॉर स्वच्छता’ या दुसऱ्या स्तंभाशी संबंधित होते.
18 सप्टेंबर रोजी गुणवत्ता नियंत्रण कक्षाच्या विविध कार्यालयांनी कर्मचारी आणि नागरिकांमध्ये स्वच्छतेबाबत जनजागृती केली. भुवनेश्वर आणि लखनौसह विविध ठिकाणी जनजागृती आणि संवेदनशीलता कार्यक्रम घेण्यात आले.
राष्ट्रीय साखर संस्थेचाही सहभाग
कानपूर येथील राष्ट्रीय साखर संस्थेनेही स्वच्छता ही सेवा-2026 अभियानात सहभाग घेतला. 17 सप्टेंबर रोजी संस्थेच्या संचालकांनी अधिकाऱ्यांना स्वच्छता शपथ दिली.
संस्थेतील अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांना स्वच्छतेबाबत सामूहिक जबाबदारीची जाणीव करून देण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात आला.
स्वच्छतेसोबत सफाई मित्रांचा सन्मान आणि आरोग्य महत्त्वाचे
या वर्षीच्या अभियानात परिसर स्वच्छ करण्यासोबतच स्वच्छता काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या आरोग्य आणि सामाजिक सुरक्षेलाही महत्त्व देण्यात आले आहे.
सफाई मित्र हे शहर, कार्यालये, सार्वजनिक परिसर आणि इतर ठिकाणची स्वच्छता राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. त्यामुळे त्यांच्या आरोग्याची तपासणी, सरकारी योजनांची माहिती आणि सामाजिक सुरक्षेशी संबंधित मार्गदर्शन या उपक्रमांचा अभियानात समावेश करण्यात आला आहे.
आरोग्य तपासणी शिबिरांमुळे सफाई मित्र आणि त्यांच्या कुटुंबीयांना आरोग्यविषयक सुविधा उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
पुढील काळातही विविध उपक्रम सुरू राहणार
अन्न व सार्वजनिक वितरण विभाग, त्याचे सार्वजनिक क्षेत्रातील उपक्रम, संलग्न आणि अधिनस्त कार्यालये अभियानाच्या कालावधीत स्वच्छता, जनजागृती, नागरिकांचा सहभाग आणि संवेदनशीलता निर्माण करणारे विविध कार्यक्रम पुढेही राबवणार आहेत.
स्वच्छता ही केवळ अभियानापुरती मर्यादित न राहता दैनंदिन जीवनाचा भाग व्हावी, यासाठी सातत्यपूर्ण प्रयत्न करण्यावर भर देण्यात येणार आहे.
निष्कर्ष : स्वच्छता ही सेवा-2026 अभियानाच्या माध्यमातून केंद्र सरकारच्या अन्न व सार्वजनिक वितरण विभागाने स्वच्छता, आरोग्य, नागरिकांचा सहभाग आणि सफाई मित्रांचे कल्याण या सर्व बाबींना एकत्र आणण्याचा प्रयत्न केला आहे. स्वच्छता मोहिमा, शाळांमधील कार्यक्रम, आरोग्य तपासणी, जनजागृती आणि सामाजिक सुरक्षेची माहिती अशा विविध उपक्रमांमुळे ‘स्वच्छ भारत, विकसित भारत’ या उद्दिष्टाला हातभार लावण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.