त्रिपुरातील सेंद्रिय तांदूळ निर्यातीला आता आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेची नवी दिशा मिळाली आहे. त्रिपुरातून NPOP प्रमाणित 18 मेट्रिक टन पारंपरिक तांदळाची निर्यात ऑस्ट्रिया आणि नेदरलँड्ससाठी रवाना करण्यात आली. कृषी व प्रक्रियायुक्त अन्न उत्पादने निर्यात विकास प्राधिकरण अर्थात APEDA च्या सहकार्याने 2 सप्टेंबर 2026 रोजी या मालाला हिरवा झेंडा दाखवण्यात आला.
या निर्यातीमध्ये त्रिपुरातील चार वैशिष्ट्यपूर्ण तांदळाच्या जातींचा समावेश आहे. या उपक्रमामुळे स्थानिक शेतकरी, शेतकरी उत्पादक कंपन्या (FPCs) आणि सेंद्रिय शेतीशी संबंधित उत्पादकांना युरोपियन बाजारपेठेत प्रवेश करण्याची संधी मिळणार आहे.
त्रिपुरातील सेंद्रिय तांदूळ निर्यातीला मोठी चालना
त्रिपुरातून निर्यात करण्यात आलेल्या 18 टन तांदळाला NPOP म्हणजेच National Programme for Organic Production अंतर्गत प्रमाणित करण्यात आले आहे. सेंद्रिय उत्पादनांच्या गुणवत्तेची आणि उत्पादन प्रक्रियेची खात्री देण्यासाठी हे प्रमाणपत्र महत्त्वाचे मानले जाते.
या निर्यातीमुळे त्रिपुरातील पारंपरिक आणि सेंद्रिय तांदळाला भारताबाहेरील बाजारपेठ मिळण्याचा मार्ग खुला झाला आहे. विशेषतः युरोपमधील ग्राहक सेंद्रिय, सुरक्षित आणि दर्जेदार अन्नपदार्थांना महत्त्व देतात.
या पार्श्वभूमीवर त्रिपुरातील शेतकऱ्यांसाठी ही निर्यात आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाची ठरू शकते. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत मागणी वाढल्यास स्थानिक उत्पादकांना चांगला भाव मिळण्याची शक्यता आहे.
चार खास तांदळाच्या जातींची निर्यात
या निर्यात खेपेत त्रिपुरातील चार पारंपरिक तांदळाच्या जातींचा समावेश आहे. त्यामध्ये अरोमॅटिक काली खासा, अरोमॅटिक हरिनारायण, बिरोन आणि मैमी हांगा या तांदळाचा समावेश आहे.
बिरोन हा पांढरा चिकट तांदूळ आहे, तर मैमी हांगा हा काळा तांदूळ म्हणून ओळखला जातो. या पारंपरिक जाती त्रिपुराच्या कृषी वैविध्याचे प्रतिनिधित्व करतात.
या तांदळाचे संकलन त्रिपुरातील Farmer Producer Companies म्हणजेच शेतकरी उत्पादक कंपन्यांकडून करण्यात आले. त्रिपुरा स्टेट ऑर्गेनिक फार्मिंग डेव्हलपमेंट एजन्सी (TSOFDA) ने या कंपन्यांना सहकार्य केले.
युरोपियन बाजारपेठेत भारतीय पारंपरिक तांदूळ
ऑस्ट्रिया आणि नेदरलँड्ससारख्या युरोपियन बाजारपेठांमध्ये अन्नपदार्थांच्या गुणवत्तेबरोबरच प्रमाणपत्र, अन्न सुरक्षा आणि उत्पादनाचा मागोवा घेता येणे यांना मोठे महत्त्व असते.
त्यामुळे NPOP प्रमाणित तांदळाची ही निर्यात त्रिपुरातील उत्पादकांसाठी महत्त्वाचा टप्पा मानली जात आहे. स्थानिक पातळीवर उत्पादित होणाऱ्या पारंपरिक तांदळाला जागतिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी यामुळे मिळणार आहे.
शेतकऱ्यांना मिळू शकतो 40 टक्क्यांपर्यंत अधिक भाव
या निर्यात संधीमुळे सहभागी शेतकऱ्यांना देशांतर्गत बाजारपेठेच्या तुलनेत 40 टक्क्यांपर्यंत अधिक दर मिळण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
चांगला बाजारभाव मिळाल्यास शेतकऱ्यांना सेंद्रिय आणि निर्यातक्षम शेतीकडे वळण्यासाठी आर्थिक प्रोत्साहन मिळू शकते. तसेच शेतकरी उत्पादक कंपन्यांना अधिक संघटित पद्धतीने उत्पादन, प्रक्रिया आणि विक्री करण्यास मदत होईल.
APEDA आणि त्रिपुरा सरकारचा संयुक्त प्रयत्न
या निर्यातीमागे APEDA, त्रिपुरा सरकार, TSOFDA, शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि निर्यातदार यांचा समन्वय आहे.
या तांदळाची निर्यात सोनीपत येथील Pratithi Organic Foods या सेंद्रिय कृषी उत्पादनांच्या निर्यातदार कंपनीमार्फत करण्यात येत आहे. ही कंपनी भारतीय सेंद्रिय कृषी उत्पादनांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत पोहोचवण्याचे काम करते.
APEDA ने त्रिपुरातील शेतकरी आणि आंतरराष्ट्रीय खरेदीदार यांच्यात संपर्क निर्माण करण्यासाठी यापूर्वी Reverse Buyer-Seller Meet अर्थात RBSM आयोजित केली होती.
या बैठकीत परदेशातील संभाव्य खरेदीदार आणि स्थानिक उत्पादकांना एकत्र आणण्यात आले. त्यातून निर्माण झालेल्या व्यावसायिक संबंधांचे रूपांतर आता प्रत्यक्ष निर्यातीत झाले आहे.
त्रिपुराच्या कृषी क्षेत्रासाठी नवी संधी
त्रिपुरामध्ये सेंद्रिय आणि पारंपरिक कृषी उत्पादनांची मोठी क्षमता आहे. मात्र, स्थानिक उत्पादकांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेशी थेट जोडणे हे मोठे आव्हान राहिले आहे.
या निर्यातीमुळे हे आव्हान कमी करण्याच्या दिशेने एक पाऊल पडले आहे. प्रमाणित उत्पादन, दर्जा, योग्य पॅकेजिंग, मागोवा घेण्याची व्यवस्था आणि निर्यात प्रक्रियेचे ज्ञान यामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांना जागतिक बाजारपेठेसाठी तयार होण्यास मदत होऊ शकते.
यामुळे केवळ तांदळाची विक्री वाढण्याची शक्यता नाही, तर त्रिपुरातील इतर सेंद्रिय कृषी उत्पादनांसाठीही परदेशी बाजारपेठेचे दरवाजे उघडू शकतात.
मंत्री रतन लाल नाथ यांनी व्यक्त केला अभिमान
त्रिपुरा सरकारचे कृषिमंत्री रतन लाल नाथ यांच्या उपस्थितीत या तांदळाच्या निर्यातीला हिरवा झेंडा दाखवण्यात आला. त्यांनी हा त्रिपुरासाठी अभिमानाचा क्षण असल्याचे सांगितले.
शेतकरी, शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि इतर संबंधित घटकांच्या मेहनतीमुळे ही निर्यात शक्य झाल्याचे त्यांनी नमूद केले. त्रिपुरातील सेंद्रिय आणि पारंपरिक कृषी उत्पादनांमध्ये मोठी क्षमता असून, अशा उपक्रमांमुळे शेतकऱ्यांना नवीन बाजारपेठा मिळतील, असे त्यांनी सांगितले.
आंतरराष्ट्रीय दर्जाची मागणी पूर्ण करण्यासाठी सेंद्रिय शेतीची संपूर्ण व्यवस्था मजबूत करण्यासाठी राज्य सरकार प्रयत्नशील असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले.
APEDA कडून ईशान्य भारताच्या कृषी उत्पादनांना प्रोत्साहन
APEDA चे अध्यक्ष अभिषेक देव यांनीही त्रिपुरातील NPOP प्रमाणित तांदळाच्या निर्यातीचे स्वागत केले.
ईशान्य भारतातील राज्यांमध्ये सेंद्रिय आणि कृषी उत्पादनांची मोठी क्षमता आहे. या उत्पादनांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेशी जोडल्यास शेतकऱ्यांसाठी दीर्घकालीन निर्यात संधी निर्माण होऊ शकतात.
शेतकरी आणि FPCs यांना जागतिक खरेदीदारांशी जोडण्याबरोबरच प्रमाणपत्र, उत्पादनाचा मागोवा आणि गुणवत्ता व्यवस्थापन मजबूत करण्यावर APEDA भर देत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत त्रिपुराची ओळख
ऑस्ट्रिया आणि नेदरलँड्सला झालेली ही निर्यात त्रिपुराच्या कृषी उत्पादनांना जागतिक पातळीवर ओळख मिळवून देण्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
विशेषतः पारंपरिक तांदळाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण जातींना परदेशी ग्राहकांकडून मागणी निर्माण झाल्यास शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नाला हातभार लागू शकतो.
सेंद्रिय शेतीला मिळणार नवा आर्थिक आधार
सेंद्रिय शेतीमध्ये उत्पादन खर्च, प्रमाणपत्र आणि बाजारपेठेची उपलब्धता यांसारखी अनेक आव्हाने असतात. मात्र, निर्यात बाजारपेठेत चांगला भाव मिळाल्यास शेतकऱ्यांना या क्षेत्रात सातत्य ठेवण्यासाठी प्रोत्साहन मिळू शकते.
त्रिपुरातील शेतकरी उत्पादक कंपन्यांना एकत्रित उत्पादन आणि निर्यात प्रक्रियेत सहभागी करून घेणे हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे लहान उत्पादकांनाही मोठ्या बाजारपेठेशी जोडण्याची संधी निर्माण होते.
निष्कर्ष
त्रिपुरातून ऑस्ट्रिया आणि नेदरलँड्सला 18 मेट्रिक टन NPOP प्रमाणित तांदळाची निर्यात हा राज्याच्या कृषी क्षेत्रासाठी महत्त्वाचा टप्पा आहे. त्रिपुरातील सेंद्रिय तांदूळ निर्यात वाढल्यास स्थानिक शेतकरी आणि उत्पादक कंपन्यांना चांगल्या बाजारपेठा आणि अधिक उत्पन्नाच्या संधी मिळू शकतात.
काली खासा, हरिनारायण, बिरोन आणि मैमी हांगा या पारंपरिक तांदळाच्या जातींना युरोपियन बाजारपेठ मिळणे हे त्रिपुराच्या कृषी वैविध्याचे महत्त्व अधोरेखित करते. APEDA, त्रिपुरा सरकार आणि शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या समन्वयातून भविष्यात आणखी भारतीय सेंद्रिय उत्पादनांना जागतिक बाजारपेठ मिळण्याची अपेक्षा आहे.