केंद्र सरकारच्या सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालयाने (MSME) राबविलेल्या MSME Sustainable (ZED) Certification Scheme ला देशभरातून मोठा प्रतिसाद मिळत आहे. MSME ZED प्रमाणपत्र योजनेअंतर्गत आतापर्यंत 6.7 लाखांहून अधिक उद्योगांना प्रमाणपत्र मिळाले असून, महिला उद्योजकांच्या उद्योगांसाठी प्रमाणपत्र शुल्कावर 100 टक्के अनुदान दिले जात आहे. या उपक्रमामुळे गुणवत्ता, उत्पादनक्षमता, पर्यावरणपूरक उत्पादन आणि जागतिक बाजारपेठेत स्पर्धात्मकता वाढविण्यास मोठी मदत होत आहे.
केंद्रीय MSME मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, ही योजना केवळ प्रमाणपत्र देण्यापुरती मर्यादित नसून उद्योगांना अधिक कार्यक्षम, सुरक्षित आणि शाश्वत बनविण्यासाठी मार्गदर्शन व आर्थिक सहाय्यही उपलब्ध करून देते.
MSME ZED प्रमाणपत्र म्हणजे काय?
Zero Defect, Zero Effect (ZED) म्हणजे उत्पादनात दोष कमी ठेवणे आणि पर्यावरणावर होणारा नकारात्मक परिणाम कमीत कमी ठेवणे.
या योजनेचा उद्देश भारतीय MSME उद्योगांना आंतरराष्ट्रीय दर्जाच्या गुणवत्ता मानकांपर्यंत पोहोचवणे आहे. यामध्ये उत्पादन प्रक्रिया, ऊर्जा बचत, गुणवत्ता नियंत्रण, सुरक्षितता आणि पर्यावरण संरक्षण या सर्व बाबींचे मूल्यांकन केले जाते.
उद्योगांना त्यांच्या कामगिरीनुसार तीन स्तरांमध्ये प्रमाणपत्र दिले जाते.
ZED प्रमाणपत्राचे स्तर
- Bronze
- Silver
- Gold
प्रत्येक स्तरावर उद्योगांना गुणवत्ता आणि शाश्वततेत सातत्याने सुधारणा करण्यासाठी प्रोत्साहन दिले जाते.
महिला उद्योजकांसाठी 100% अनुदान
महिला उद्योजकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी केंद्र सरकारने 11 नोव्हेंबर 2023 पासून महत्त्वाचा निर्णय घेतला.
या निर्णयानुसार महिला मालकीच्या MSME उद्योगांना MSME ZED प्रमाणपत्रासाठी 100 टक्के अनुदान दिले जाते. त्यामुळे पात्र उद्योगांना प्रमाणपत्रासाठी कोणताही खर्च करावा लागत नाही.
यामुळे महिला उद्योजकांना दर्जेदार उत्पादन प्रणाली विकसित करण्याची, बाजारपेठेत विश्वासार्हता वाढविण्याची आणि नवीन व्यवसाय संधी मिळविण्याची मोठी संधी उपलब्ध झाली आहे.
ZED योजनेअंतर्गत कोणती आर्थिक मदत मिळते?
MSME मंत्रालय उद्योगांना केवळ प्रमाणपत्रच देत नाही, तर विविध आर्थिक सहाय्यही उपलब्ध करून देते.
उपलब्ध आर्थिक सहाय्य
- चाचणी, सिस्टम किंवा उत्पादन प्रमाणपत्रासाठी खर्चाच्या 75% पर्यंत मदत (कमाल ₹50,000)
- हँडहोल्डिंग आणि सल्लागार सेवांसाठी ₹2 लाखांपर्यंत सहाय्य
- प्रदूषण नियंत्रण, स्वच्छ तंत्रज्ञान आणि Zero Effect उपायांसाठी ₹3 लाखांपर्यंत आर्थिक मदत
या सुविधांमुळे लघु उद्योगांना आधुनिक तंत्रज्ञान स्वीकारणे अधिक सोपे होत आहे.
देशभरात वाढता प्रतिसाद
7 जुलै 2026 पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार या योजनेअंतर्गत सुमारे 9.49 लाख MSME उद्योगांनी नोंदणी केली आहे.
यापैकी—
- 6.67 लाखांहून अधिक Bronze प्रमाणपत्र
- सुमारे 6,700 Silver प्रमाणपत्र
- सुमारे 4,800 Gold प्रमाणपत्र
देण्यात आले आहेत.
याशिवाय उद्योगांच्या गुणवत्ता सुधारणा आणि शाश्वत उत्पादन प्रक्रियेसाठी केंद्र सरकारने ₹913 कोटींहून अधिक आर्थिक सहाय्य वितरित केले आहे.
अनेक राज्यांचा सहभाग
MSME ZED प्रमाणपत्र योजनेला आता अनेक राज्य सरकारांचाही पाठिंबा मिळत आहे.
सध्या 22 राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांनी त्यांच्या औद्योगिक धोरणांमध्ये ZED चा समावेश केला आहे. प्रमाणित उद्योगांना अतिरिक्त प्रोत्साहन आणि सवलती दिल्या जात आहेत.
तसेच 19 वित्तीय संस्थांकडून ZED प्रमाणित उद्योगांना कर्ज प्रक्रिया शुल्कात सवलत, कमी व्याजदर आणि इतर आर्थिक लाभ दिले जात आहेत.
यामुळे उद्योगांना वित्तपुरवठा मिळविणे अधिक सुलभ झाले आहे.
यशोगाथा: फिनेक्स इंडस्ट्रीजची गुणवत्ता सुधारण्याकडे वाटचाल
महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील दिंडोरी येथे कार्यरत Finex Industries Pvt. Ltd. या कंपनीने 14 जुलै 2025 रोजी ZED Silver प्रमाणपत्र प्राप्त केले.
प्रमाणपत्रानंतर कंपनीने अनेक सकारात्मक बदल अनुभवले.
- Cost of Poor Quality मध्ये 11% घट
- Rework मध्ये 10% घट
- उत्पादनातील दोष कमी
- कार्यस्थळ सुरक्षा सुधारली
- ऊर्जा बचत आणि जागेचा अधिक कार्यक्षम वापर
कंपनीच्या मते, ZED प्रमाणपत्रामुळे उत्पादनक्षमता, गुणवत्ता आणि कार्यक्षमतेत लक्षणीय सुधारणा झाली आहे.
यशोगाथा: कॉन्सेप्ट क्लोदिंगने वाढवली स्पर्धात्मकता
पंजाबमधील जालंधर येथील Concept Clothing Pvt. Ltd. या उद्योगाने 14 जून 2025 रोजी Silver ZED प्रमाणपत्र मिळविले.
प्रमाणपत्रानंतर कंपनीला खालील फायदे मिळाले.
- कार्यस्थळावरील अपघातांमध्ये 80% घट
- Mean Time to Repair (MTTR) मध्ये 50% घट
- Rework मध्ये 7.4% घट
- Rejection मध्ये 4% घट
याशिवाय गुणवत्ता नियंत्रण, पर्यावरण संवर्धन आणि सुरक्षित कार्यपद्धतींमध्येही मोठी सुधारणा झाल्याचे कंपनीने सांगितले.
MSME उद्योगांसाठी ZED प्रमाणपत्र का महत्त्वाचे?
आजच्या स्पर्धात्मक बाजारपेठेत केवळ उत्पादन तयार करणे पुरेसे नाही. ग्राहकांना दर्जेदार, सुरक्षित आणि पर्यावरणपूरक उत्पादने अपेक्षित असतात.
MSME ZED प्रमाणपत्रामुळे उद्योगांना पुढील फायदे मिळतात.
- उत्पादनाची गुणवत्ता सुधारते
- खर्चात बचत होते
- संसाधनांचा कार्यक्षम वापर होतो
- बाजारपेठेत विश्वासार्हता वाढते
- निर्यात संधी वाढतात
- पर्यावरणपूरक उत्पादन प्रक्रिया स्वीकारता येते
- आर्थिक संस्थांकडून सुलभ कर्ज सुविधा मिळू शकतात.