जागतिक हत्ती दिन 2026 निमित्त विशाखापट्टणम येथे गज गौरव पुरस्कार प्रदान; हत्ती संवर्धन, मानव-हत्ती संघर्ष आणि प्रोजेक्ट एलिफंटवर विशेष भर.
जागतिक हत्ती दिन 2026: विशाखापट्टणममध्ये गज गौरव पुरस्कार
जागतिक हत्ती दिन 2026 निमित्त आंध्र प्रदेशातील विशाखापट्टणम येथे राष्ट्रीय पातळीवरील विशेष कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाचे राज्यमंत्री कीर्तीवर्धन सिंह यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या या कार्यक्रमात हत्ती संवर्धनासाठी उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या व्यक्तींना ‘गज गौरव पुरस्कार 2026’ प्रदान करण्यात आले. आंध्र प्रदेशचे उपमुख्यमंत्री के. पवन कल्याण कार्यक्रमाला प्रमुख पाहुणे म्हणून उपस्थित होते.
या कार्यक्रमात मानव-हत्ती संघर्ष कमी करण्यासाठी विज्ञान, तंत्रज्ञान, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि विविध राज्यांमधील समन्वय वाढवण्यावर भर देण्यात आला. तसेच प्रोजेक्ट एलिफंटच्या माध्यमातून गेल्या काही वर्षांत झालेल्या कामगिरीचा आढावा घेण्यात आला.
जागतिक हत्ती दिन 2026 मध्ये संवर्धनावर विशेष भर
कार्यक्रमाला संबोधित करताना केंद्रीय राज्यमंत्री कीर्तीवर्धन सिंह यांनी सांगितले की, भारतातील हत्ती संवर्धन ही केवळ सरकारी धोरणाची बाब नसून देशाच्या सांस्कृतिक मूल्यांशी आणि पर्यावरणीय जबाबदारीशी जोडलेली आहे.
हत्तींच्या अधिवासाचे संरक्षण करण्यासाठी भारतात आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवला जात आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), रिमोट सेन्सिंग आणि भौगोलिक मॅपिंगसारख्या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने हत्तींचे अधिवास आणि त्यांच्या हालचालींचे अधिक प्रभावीपणे निरीक्षण करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
भारतामध्ये सध्या 33 हत्ती अभयारण्ये (Elephant Reserves) आणि वैज्ञानिक पद्धतीने ओळखले गेलेले सुमारे 150 हत्ती कॉरिडॉर आहेत. जगातील वन्य आशियाई हत्तींपैकी जवळपास 60 टक्के हत्ती भारतात आढळतात. त्यामुळे जागतिक हत्ती संवर्धनात भारताची भूमिका महत्त्वाची मानली जाते.
‘संघर्षातून सहअस्तित्वाकडे’ आंध्र प्रदेशचा दृष्टिकोन
आंध्र प्रदेशचे उपमुख्यमंत्री के. पवन कल्याण यांनी मानव-हत्ती संघर्षाबाबत राज्य सरकारची भूमिका स्पष्ट केली. ‘Conflict to Coexistence’ म्हणजेच ‘संघर्षातून सहअस्तित्वाकडे’ हा या क्षेत्रातील राज्य सरकारचा मुख्य दृष्टिकोन असल्याचे त्यांनी सांगितले.
मानव आणि हत्ती यांच्यातील संघर्ष हा केवळ एका राज्यापुरता मर्यादित नसतो. हत्तींच्या हालचाली राज्यांच्या प्रशासकीय सीमा ओलांडत असल्याने विविध राज्यांनी एकत्रितपणे काम करण्याची गरज आहे.
पवन कल्याण यांनी आंध्र प्रदेश सरकारच्या H.A.N.U.M.A.N. (Healing And Nurturing Units for Monitoring, Aid and Nursing of Wildlife) या उपक्रमाचीही माहिती दिली. आधुनिक तंत्रज्ञान, स्थानिक नागरिकांचा सहभाग आणि वन विभागातील आघाडीवर काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचे प्रशिक्षण यांचा वापर वन्यजीव संरक्षणासाठी केला जात असल्याचे त्यांनी सांगितले.
मानव-हत्ती संघर्ष कमी करण्यासाठी तंत्रज्ञान
मानव-हत्ती संघर्ष ही भारतातील हत्ती संवर्धनासमोरील महत्त्वाची समस्या आहे. हत्तींच्या अधिवासाजवळ मानवी वस्ती वाढणे, जंगलातील अधिवासात बदल होणे आणि रेल्वे मार्ग किंवा वीजवाहिन्यांमुळे निर्माण होणारे धोके यामुळे संघर्षाच्या घटना घडतात.
या पार्श्वभूमीवर पूर्वसूचना प्रणाली, वैज्ञानिक निरीक्षण, संघर्षग्रस्त भागांमध्ये जलद प्रतिसाद पथके आणि स्थानिक नागरिकांचा सहभाग वाढवण्यावर भर देण्यात आला.
‘गज गौरव पुरस्कार 2026’ने योगदानाचा सन्मान
जागतिक हत्ती दिन 2026 च्या राष्ट्रीय कार्यक्रमातील प्रमुख आकर्षण म्हणजे गज गौरव पुरस्कार 2026. हत्ती संवर्धन आणि व्यवस्थापनासाठी उल्लेखनीय योगदान देणाऱ्या व्यक्तींचा या पुरस्कारांद्वारे गौरव करण्यात आला.
हत्तींचे संरक्षण केवळ वन विभागाची जबाबदारी नसून वैज्ञानिक संस्था, स्थानिक समुदाय, रेल्वे प्रशासन, राज्य सरकारे आणि इतर संबंधित यंत्रणांचा संयुक्त प्रयत्न आवश्यक असल्याचा संदेश या कार्यक्रमातून देण्यात आला.
यावेळी ‘30 Giant Steps’ या प्रकाशनाचेही अनावरण करण्यात आले. प्रोजेक्ट एलिफंटअंतर्गत 2020 ते 2026 या कालावधीत झालेल्या 30 महत्त्वाच्या कामगिरी, उपक्रम आणि संवर्धन प्रयत्नांचा यात आढावा घेण्यात आला आहे.
दक्षिण भारतासाठी मानव-हत्ती संघर्ष व्यवस्थापन आराखडा
कार्यक्रमात दक्षिण भारतातील मानव-हत्ती संघर्षाचे सर्वंकष आकलन आणि व्यवस्थापनासाठी प्रादेशिक कृती आराखडा प्रसिद्ध करण्यात आला. कर्नाटक, केरळ, आंध्र प्रदेश आणि तामिळनाडू या राज्यांचा या आराखड्यात समावेश आहे.
या आराखड्यासाठी प्रोजेक्ट एलिफंटअंतर्गत संबंधित राज्ये, वैज्ञानिक संस्था आणि विषय तज्ज्ञांशी सल्लामसलत करण्यात आली. हत्तींच्या अधिवासाला जोडणारे मार्ग सुरक्षित ठेवणे, कॉरिडॉरचे संरक्षण, पूर्वसूचना यंत्रणा, संघर्ष कमी करण्यासाठी पायाभूत सुविधा आणि अधिवास पुनर्संचयित करणे यावर आराखड्यात भर आहे.
याशिवाय स्थानिक समुदायांचा सहभाग, संशोधन, निरीक्षण, जलद प्रतिसाद यंत्रणा आणि राज्यांमधील समन्वय मजबूत करण्यासाठी उपाय सुचवण्यात आले आहेत. या कामासाठी केंद्र सरकारकडून 500 कोटी रुपयांच्या सहाय्याची तरतूद करण्यात आली आहे.
प्रोजेक्ट एलिफंटच्या तीन दशकांचा प्रवास
भारत सरकारने 1992 मध्ये प्रोजेक्ट एलिफंट ही केंद्र पुरस्कृत योजना सुरू केली. हत्ती, त्यांचे अधिवास आणि कॉरिडॉर यांचे संरक्षण करण्याबरोबरच मानव-हत्ती संघर्ष कमी करणे आणि बंदिस्त हत्तींच्या कल्याणासाठी या योजनेतून काम केले जाते.
विशाखापट्टणम येथील कार्यक्रमात प्रोजेक्ट एलिफंटच्या 23व्या स्टीयरिंग कमिटीची बैठकही घेण्यात आली. कीर्तीवर्धन सिंह यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या या बैठकीत हत्ती संवर्धन आणि व्यवस्थापनातील विविध मुद्द्यांवर चर्चा झाली.
यावेळी ‘The Trumpet’, निलगिरी हत्ती अभयारण्यासाठीचा मॉडेल संवर्धन आराखडा, ‘Captive Elephant Husbandry: Science, Welfare and Practice’ आणि मानव-हत्ती संघर्षावरील अभ्यासाचा दुसरा टप्पा यांसारखे उपक्रम व प्रकाशनेही प्रसिद्ध करण्यात आली.
देशभरात 20 लाखांहून अधिक विद्यार्थ्यांचा सहभाग
जागतिक हत्ती दिनाच्या निमित्ताने देशभर जनजागृती मोहीमही राबवण्यात आली. प्रोजेक्ट एलिफंट आणि नॅशनल म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्ट्री यांच्या समन्वयातून ही मोहीम आयोजित करण्यात आली.
या मोहिमेत 21,450 शाळांमधील 20 लाखांहून अधिक विद्यार्थ्यांनी सहभाग घेतला. चित्रकला आणि मुखवटा तयार करण्याच्या स्पर्धा, रॅली, पथनाट्य, जनजागृती कार्यक्रम आणि शपथविधी यांचे आयोजन करण्यात आले.
विद्यार्थ्यांना हत्तींचे पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक महत्त्व समजावून सांगण्यात आले. हत्तींचे अधिवास सुरक्षित ठेवणे आणि वन्यजीवांचे संरक्षण करण्यासाठी विद्यार्थ्यांनीही योगदान देण्याची शपथ घेतली.
संशोधन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाला प्रोत्साहन
कार्यक्रमात भारतातील हत्ती संवर्धनाच्या तीन दशकांच्या प्रवासावर आधारित Journal of Wildlife Science च्या विशेष अंकाचे प्रकाशन करण्यात आले. गेल्या तीन दशकांत निर्माण झालेल्या वैज्ञानिक माहिती आणि संशोधनाचा यात समावेश आहे.
याशिवाय ‘Asian Elephants in Central India Before 1947’ या मोनोग्राफचेही प्रकाशन करण्यात आले. 1947 पूर्वी मध्य भारतातील हत्तींचे वितरण, त्यांची स्थिती आणि मानव-हत्ती संबंधांचा ऐतिहासिक आढावा या प्रकाशनातून मिळतो.
मानव-हत्ती संघर्षाच्या विविध परिस्थितींवर चर्चा करण्यासाठी विशेष कार्यशाळाही आयोजित करण्यात आली. यात हत्तींच्या विद्युतप्रवाहामुळे होणाऱ्या मृत्यूला प्रतिबंध, रेल्वेमुळे होणारे अपघात कमी करणे, अधिवास आणि कॉरिडॉरचे व्यवस्थापन, पशुवैद्यकीय मदत आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर यावर चर्चा झाली.
निष्कर्ष
जागतिक हत्ती दिन 2026 निमित्त विशाखापट्टणम येथे झालेल्या राष्ट्रीय कार्यक्रमाने भारताच्या हत्ती संवर्धनाच्या प्रयत्नांना नवी दिशा दिली आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानासोबत स्थानिक समुदायांचा सहभाग, अधिवास व हत्ती कॉरिडॉरचे संरक्षण आणि राज्यांमधील समन्वय यावर विशेष भर देण्यात आला.
गज गौरव पुरस्कार, प्रोजेक्ट एलिफंटच्या उपक्रमांचे प्रकाशन आणि देशभरातील विद्यार्थ्यांचा सहभाग यामुळे हत्ती संवर्धनाचा संदेश व्यापक स्तरावर पोहोचला. मानव आणि हत्ती यांच्यातील संघर्ष कमी करून ‘संघर्षातून सहअस्तित्वाकडे’ वाटचाल करणे हे भविष्यातील संवर्धनाचे महत्त्वाचे उद्दिष्ट ठरणार आहे.
***