मन की बात 137 वा भाग: मोदींचा नशामुक्त भारत, महिला सक्षमीकरण आणि ‘व्होकल फॉर लोकल’वर भर 

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी रविवारी, 30 ऑगस्ट 2026 रोजी ‘मन की बात’च्या 137 व्या भागातून देशवासीयांशी संवाद साधला. या कार्यक्रमात त्यांनी इतिहास, नशामुक्त भारत, महिला सक्षमीकरण, स्वच्छता, पर्यावरण संवर्धन, महिला विद्यार्थिनींचे अंतराळ संशोधन, शेतकऱ्यांचे नवोन्मेष आणि ‘व्होकल फॉर लोकल’ यांसारख्या विविध विषयांवर प्रकाश टाकला. छोट्या प्रयत्नांतून समाजात मोठा बदल घडवून आणणाऱ्या अनेक नागरिकांच्या प्रेरणादायी कथा त्यांनी देशासमोर मांडल्या.

मन की बात 137 वा भाग: इतिहासाला नव्या पद्धतीने समजून घेण्याचा प्रयत्न

पंतप्रधान मोदी यांनी मुंबईतील कृष्ण शेषाद्री यांच्या ‘bharatrajya.com’ या वेबसाइटचा विशेष उल्लेख केला. इतिहास रंजक आणि सोप्या पद्धतीने लोकांपर्यंत पोहोचवण्याच्या उद्देशाने त्यांनी ही वेबसाइट तयार केली आहे.

कृष्ण शेषाद्री हे मूळचे इंजिनिअर असून त्यांनी एमबीए केल्यानंतर मार्केटिंग क्षेत्रात काम केले. मात्र लहानपणापासून असलेली इतिहासाची आवड त्यांनी कायम जपली. पारंपरिक पद्धतीने केवळ काही साम्राज्यांभोवती इतिहास शिकवला जात असल्याची त्यांना जाणीव झाली.

चोल, पल्लव, काश्मीरमधील कर्कोट वंश आणि आसाममधील अहोम साम्राज्यासारख्या अनेक महत्त्वाच्या राजवटींबद्दल अधिक माहिती लोकांपर्यंत पोहोचावी, यासाठी त्यांनी हा डिजिटल उपक्रम सुरू केला.

या वेबसाइटवर विविध काळात भारताच्या कोणत्या भागावर कोणत्या राजाचे राज्य होते, याची माहिती पाहता येते. विशेष म्हणजे वेबसाइटवर चुका आणि सूचना कळवण्यासाठी स्वतंत्र पर्यायही देण्यात आला आहे.

इतिहासातील तीन व्यक्तिमत्त्वांचा उल्लेख

कृष्ण शेषाद्री यांनी इतिहासातील तीन व्यक्तींना भेटण्याची संधी मिळाली तर त्यांना भेटण्याची इच्छा व्यक्त केली. यामध्ये राजराज चोल किंवा राजेंद्र चोल, हेमू आणि ओडिशातील त्रिभुवन महादेवी यांचा समावेश आहे.

राजराज चोल आणि राजेंद्र चोल यांच्या मंदिरनिर्मितीमागील दूरदृष्टी समजून घेण्याची त्यांची इच्छा आहे. तर हेमू यांच्या लष्करी कौशल्याचा आणि सामान्य व्यक्तीपासून शक्तिशाली शासक होण्याच्या प्रवासाचा अभ्यास करण्याची त्यांना उत्सुकता आहे.

त्रिभुवन महादेवी यांनी पतीच्या निधनानंतर राज्याची जबाबदारी स्वीकारून प्रशासन स्थिर केले आणि आपले राज्य मजबूत केले. त्यांची कथा महिलांच्या नेतृत्वाचे ऐतिहासिक उदाहरण म्हणून सांगण्यात आली.

‘नशामुक्त युवा फॉर विकसित भारत’ अभियानाला वेग

पंतप्रधान मोदी यांनी ‘नशामुक्त युवा फॉर विकसित भारत’ अभियानाचा उल्लेख करत देशातील तरुणांना व्यसनांपासून दूर ठेवण्याचे आवाहन केले.

अमली पदार्थांचे व्यसन केवळ एका व्यक्तीचे नुकसान करत नाही, तर त्याचा परिणाम संपूर्ण कुटुंबावर आणि समाजावर होतो, असे त्यांनी सांगितले. त्यामुळे नशामुक्त भारतासाठी जनजागृती करण्यामध्ये युवक, विद्यार्थी, कलाकार आणि कंटेंट क्रिएटर्स यांनी सहभागी व्हावे, असे आवाहन करण्यात आले.

तरुण संगीतकारांनी नशामुक्त जीवनाचा संदेश देणारी गाणी तयार करावीत. विद्यार्थी आणि नाट्यगटांनी व्यसनांचे दुष्परिणाम तसेच त्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग सांगणारी नाटके तयार करावीत, असेही मोदी म्हणाले.

नशामुक्तीचा संदेश विविध भारतीय भाषांमध्ये सोशल मीडियाच्या माध्यमातून पोहोचवण्याचे आवाहन करत त्यांनी #NashaMuktYuva हा हॅशटॅग वापरण्यास सांगितले.

महिला सक्षमीकरणासाठी PM SVANidhi योजनेचा आधार

पंतप्रधानांनी रस्त्यावर छोटा व्यवसाय करणाऱ्या महिलांचा उल्लेख करत PM SVANidhi योजनेच्या माध्यमातून महिला उद्योजकांना मिळणाऱ्या मदतीवर भर दिला.

फळे, भाजीपाला, चहा, फुले, पणत्या किंवा पूजेचे साहित्य विकणाऱ्या अनेक महिलांकडे व्यवसाय वाढवण्यासाठी आवश्यक भांडवल नसते. अशा महिलांना या योजनेमुळे आर्थिक आधार मिळत असल्याचे मोदी यांनी सांगितले.

PM SVANidhi योजनेच्या लाभार्थ्यांमध्ये महिलांचे प्रमाण सुमारे 46 टक्के असून, जवळपास 35 लाख महिलांना या योजनेचा फायदा होत असल्याचा उल्लेख त्यांनी केला.

गाझियाबाद आणि बंगळुरूतील महिलांच्या यशोगाथा

गाझियाबादमधील बाबिता शर्मा पूजेचे साहित्य विकत असत. आर्थिक मदत मिळाल्यानंतर त्यांनी दुकानातील मालाचा साठा वाढवला. ग्राहकसंख्या आणि उत्पन्न वाढत गेले आणि छोट्या स्टॉलचे रूपांतर दुकानात झाले.

बंगळुरूमधील टी.एस. निंगम्मा आणि त्यांच्या पतीने इडली, डोसा आणि सांबार विकण्याचा व्यवसाय सुरू केला. PM SVANidhiच्या मदतीने त्यांनी गाडी सुधारली, मोठ्या प्रमाणात साहित्य खरेदी केले आणि मेनूमध्ये नवीन पदार्थ जोडले. उत्पन्न वाढल्याने आता त्यांना आपल्या तीन मुलांना चांगले शिक्षण देता येत आहे.

स्वच्छतेतून समाजबदलाचा संदेश

स्वच्छतेचा विषय मांडताना उत्तर प्रदेशातील रामपूर जिल्ह्यातील पतवाई गावातील ‘Clean-up Patwai’ या उपक्रमाचे उदाहरण पंतप्रधानांनी दिले.

आकाश आणि रोहन या दोन तरुणांनी परिसरातील कचरा पाहून स्वतः स्वच्छता मोहीम सुरू केली. हळूहळू इतर तरुणही त्यांच्यात सहभागी झाले. या टीमने आतापर्यंत गंगेचे चार घाट स्वच्छ केले असून एक टनापेक्षा जास्त प्लास्टिक कचरा हटवला आहे.

अमरनाथ यात्रेत स्वच्छतेचा विशेष उपक्रम

अमरनाथ यात्रेदरम्यान हजारो स्वच्छता कर्मचाऱ्यांनी यात्रेकरूंच्या सेवेसाठी काम केले. यंदाच्या यात्रेत 400 मेट्रिक टनांहून अधिक कचरा गोळा करून त्यावर प्रक्रिया करण्यात आली.

16 हजारांहून अधिक यात्रेकरूंनी स्वच्छतेची शपथ घेतली, तर 10 हजारांहून अधिक यात्रेकरूंना ‘Responsible Yatri’ प्रमाणपत्र देण्यात आले.

विशेष म्हणजे घोडे आणि खेचरांच्या शेणापासून बायोगॅस तयार करून त्यातून स्वच्छ ऊर्जा निर्माण करण्यात आली. या ऊर्जेचा वापर ‘स्वच्छ ज्योत’ प्रज्वलित करण्यासाठी करण्यात आला.

शेतीत नवे प्रयोग आणि महिलांची नवी भरारी

नागालँडमधील पेख जिल्ह्यातील वेसालू पुरो यांनी फुलांच्या शेतीतून नवा व्यवसाय उभा केला. 2021 मध्ये त्यांनी छोट्या प्रमाणावर फुलांची लागवड सुरू केली. कृषी विज्ञान केंद्रातून वैज्ञानिक पद्धतीने प्रशिक्षण घेतल्यानंतर त्यांनी केवळ पाव एकर जमिनीवर ग्लॅडिओलसची हजारो रोपे लावली.

पहिल्याच प्रयत्नात पाच हजारांहून अधिक फुले मिळाली. आता नागालँडमधील ही फुले दिल्ली आणि मुंबईसारख्या शहरांमध्येही पोहोचत आहेत.

ओडिशातील मैथिली भुई यांची कथाही पंतप्रधानांनी सांगितली. पूर्वी जंगलातून सरपण आणि वनउत्पादन गोळा करणाऱ्या मैथिली आता देब्रीगड इको-टुरिझम आणि वनसंवर्धनाशी जोडल्या गेल्या आहेत. त्यांच्या प्रेरणेने 60 हून अधिक महिला वनसंवर्धन, वन्यजीव संरक्षण, गवताळ प्रदेश विकास आणि इको-टुरिझममध्ये सहभागी झाल्या आहेत.

मुलींचे स्वप्न आता अंतराळाकडे

‘Mission ShaktiSAT’ या उपक्रमाचा उल्लेख करत मोदी यांनी मुलींच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील सहभागाचे कौतुक केले.

108 देशांतील सुमारे 12 हजार मुलींना उपग्रह तंत्रज्ञान आणि नवोन्मेषाचे प्रशिक्षण देण्याची संधी या उपक्रमातून मिळत आहे. 23 ऑगस्ट रोजी राष्ट्रीय अंतराळ दिनानिमित्त ग्रेटर नोएडातील गौतम बुद्ध विद्यापीठात या मिशनच्या दुसऱ्या टप्प्याला सुरुवात झाली.

महिला विद्यार्थिनींच्या सहभागातून विकसित केलेला उपग्रह भविष्यात चंद्राच्या कक्षेत पाठवण्याची तयारी सुरू असल्याचे पंतप्रधानांनी सांगितले.

‘व्होकल फॉर लोकल’चा पुन्हा संदेश

सणांच्या पार्श्वभूमीवर पंतप्रधानांनी नागरिकांना ‘व्होकल फॉर लोकल’चा संदेश दिला. गणेशोत्सव, विश्वकर्मा पूजा, दिवाळी आणि इतर सणांच्या काळात खरेदी करताना भारतात तयार झालेल्या वस्तूंना प्राधान्य देण्याचे आवाहन त्यांनी केले.

‘व्होकल फॉर लोकल’ म्हणजे केवळ मातीच्या पणत्या खरेदी करणे नव्हे, तर घरासाठी खरेदी करताना शक्य तितक्या भारतीय उत्पादनांना प्राधान्य देणे, असा व्यापक अर्थ त्यांनी स्पष्ट केला.

यामुळे स्थानिक कारागीर, लघुउद्योजक आणि उत्पादकांना बाजारपेठ मिळण्यास मदत होईल. देशाला आत्मनिर्भर बनवण्यासाठी नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा असल्याचे मोदी यांनी अधोरेखित केले.

निष्कर्ष

मन की बात 137 वा भाग हा केवळ सरकारी योजनांचा आढावा नसून सामान्य नागरिकांच्या छोट्या प्रयत्नांतून घडणाऱ्या मोठ्या बदलांची प्रेरणादायी मांडणी ठरला. इतिहास तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून लोकांपर्यंत पोहोचवण्यापासून नशामुक्त भारत, महिला सक्षमीकरण, स्वच्छता, पर्यावरण, शेतीतील नवकल्पना आणि अंतराळ क्षेत्रातील मुलींच्या सहभागापर्यंत अनेक विषयांवर पंतप्रधान मोदी यांनी भाष्य केले.

देशातील नागरिकांनी आपल्या परिसरात बदल घडवून आणणाऱ्या व्यक्ती आणि उपक्रमांची माहिती ‘मन की बात’साठी शेअर करावी, असे आवाहनही त्यांनी केले.

***