देपालपूर झिरो लेगसी वेस्ट: 1,250 टन कचऱ्याची विल्हेवाट

मध्य प्रदेशातील देपालपूर झिरो लेगसी वेस्ट मोहिमेने स्वच्छता आणि कचरा व्यवस्थापन क्षेत्रात नवा आदर्श निर्माण केला आहे. पाच वर्षांपासून साचलेला तब्बल 1,250 मेट्रिक टन जुना कचरा पूर्णपणे हटवून देपालपूरने डम्पसाइटचे यशस्वी पुनर्वसन केले आहे. इंदूर महानगरपालिका आणि देपालपूर नगर परिषद यांच्या संयुक्त प्रयत्नांमुळे हा महत्त्वाचा टप्पा गाठण्यात आला.

स्वच्छ भारत मिशन-अर्बन 2.0 अंतर्गत राबविण्यात आलेल्या ‘स्वच्छ शहर जोडी’ उपक्रमातून इंदूरने देपालपूरला मार्गदर्शन केले. घराघरातून कचरा संकलन, चार प्रकारे कचरा वर्गीकरण, जुन्या कचऱ्याचे वैज्ञानिक पद्धतीने व्यवस्थापन आणि नागरिकांचा सहभाग यामुळे देपालपूरच्या कचरा व्यवस्थापनात मोठा बदल घडून आला.

देपालपूर झिरो लेगसी वेस्टचा महत्त्वाचा टप्पा

देपालपूरमध्ये अनेक वर्षांपासून साचलेल्या कचऱ्याचा ढिगारा शहरासाठी मोठे आव्हान बनला होता. या समस्येवर उपाय करण्यासाठी नगर परिषदेने नियोजनबद्ध पद्धतीने काम सुरू केले.

डम्पसाइटवरील कचरा केवळ हटविण्याऐवजी त्याचे विविध प्रकारांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आले. पुनर्वापर करता येणारे प्लास्टिक, धातू आणि काच वेगळे करण्यात आले. त्यानंतर या वस्तू अधिकृत पुनर्वापर केंद्रांकडे पाठवण्यात आल्या.

या मोहिमेत सुमारे 1,250 मेट्रिक टन जुन्या कचऱ्यावर प्रक्रिया करण्यात आली. हा कचरा मागील पाच वर्षांत डम्पसाइटवर जमा झाला होता.

या कामासाठी इंदूर महानगरपालिकेचे 500 हून अधिक कचरा वेचक देपालपूरमध्ये सहभागी झाले. देपालपूर नगर परिषदेच्या डंपर, जेसीबी आणि लोडरसारख्या यंत्रसामग्रीच्या मदतीने कचऱ्याचे मोठे ढिगारे हटवण्यात आले.

कचऱ्याचे वर्गीकरण आणि पुनर्वापर

कचरा हटविताना त्याचे योग्य वर्गीकरण करण्यावर विशेष भर देण्यात आला. या प्रक्रियेतून सुमारे 4.5 टन पुनर्वापरयोग्य साहित्य मिळाले. यात प्लास्टिक, धातू आणि काचेचा समावेश होता.

हे साहित्य अधिकृत पुनर्वापर करणाऱ्या संस्थांना विकण्यात आले. त्यामुळे कचरा कमी करण्याबरोबरच त्यातून उपयोगी संसाधने पुन्हा अर्थव्यवस्थेत आणण्याचा प्रयत्न झाला.

जुन्या कचऱ्यातून मिळालेल्या 50 ते 60 टन रिफ्यूज डिराइव्ह्ड फ्युएल (RDF) वरही प्रक्रिया करण्यात आली. RDF म्हणजे कचऱ्यातील ज्वलनशील भागापासून तयार होणारे इंधन. हे साहित्य इंदूरमधील NEPRA प्रकल्पाकडे पाठवण्यात आले. तेथे त्याचे श्रेडिंग करून पुढे सिमेंट कारखान्यांमध्ये सह-प्रक्रियेसाठी पाठवण्यात आले.

चार-बिन कचरा व्यवस्थापनामुळे बदल

देपालपूरच्या यशामागे केवळ जुना कचरा हटविण्याची मोहीम नाही, तर कचरा निर्माण झाल्यापासूनच त्याचे योग्य व्यवस्थापन करण्याची पद्धतही महत्त्वाची ठरली.

शहरात चार-बिन कचरा वर्गीकरण प्रणाली प्रभावीपणे राबवण्यात आली. घराघरातून कचरा संकलित करून त्याचे वेगवेगळ्या प्रकारांमध्ये वर्गीकरण करण्याची प्रक्रिया नियमित करण्यात आली.

घरातूनच कचऱ्याचे वर्गीकरण झाल्यामुळे पुढील प्रक्रिया अधिक सोपी झाली. ओला आणि सुका कचरा तसेच इतर प्रकारच्या कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करण्यास मदत झाली.

घराघरातून कचरा संकलनाचे 100 टक्के कव्हरेज साध्य झाल्यानंतर प्रशासनाने जुन्या कचऱ्याच्या समस्येकडे लक्ष केंद्रित केले. त्यामुळे शहरातील विद्यमान कचरा व्यवस्थापन व्यवस्था आणि जुन्या डम्पसाइटचे पुनर्वसन या दोन्ही आघाड्यांवर काम झाले.

स्वच्छ शहर जोडी उपक्रमाची भूमिका

स्वच्छ भारत मिशन-अर्बन 2.0 अंतर्गत ‘स्वच्छ शहर जोडी’ उपक्रमाची सुरुवात स्वच्छता ही सेवा 2025 दरम्यान करण्यात आली. या उपक्रमाचा उद्देश चांगली कामगिरी करणाऱ्या शहरांकडून इतर शहरांना अनुभव, ज्ञान आणि सर्वोत्तम पद्धती शिकण्याची संधी देणे हा आहे.

या कार्यक्रमात 72 मार्गदर्शक शहरे आणि 200 मार्गदर्शित शहरे सहभागी झाली असून शहरी कचरा व्यवस्थापन क्षेत्रात 1,600 हून अधिक उपक्रम राबवण्यात आले आहेत.

‘Each One Teach One’ या संकल्पनेवर आधारित या 100 दिवसांच्या उपक्रमातून शहरांमध्ये प्रत्यक्ष अनुभवाची देवाणघेवाण करण्यावर भर देण्यात आला. मार्गदर्शक आणि मार्गदर्शित शहरांनी सामंजस्य करार करून ज्ञानवाटप आणि चांगल्या पद्धतींची अंमलबजावणी करण्यासाठी सहकार्य सुरू केले.

डम्पसाइटचे हिरव्या जागेत रूपांतर

जुना कचरा पूर्णपणे हटवल्यानंतर देपालपूरच्या डम्पसाइटचे स्वरूप बदलण्याच्या दिशेने पुढील पाऊल उचलण्यात आले.

कचरा हटवून जागा स्वच्छ केल्यानंतर तेथे 200 रोपांची लागवड करण्यात आली. अधिकाऱ्यांसह लोकप्रतिनिधींनी या वृक्षारोपण मोहिमेत सहभाग घेतला.

एकेकाळी कचऱ्याचा मोठा ढिगारा असलेल्या या जागेचा भविष्यात नागरिकांसाठी उपयोग करण्याचे नियोजन आहे. येथे क्रिकेट सामने, नागरिकांच्या सहभागाचे कार्यक्रम आणि ‘टिफिन पार्टी’सारखे सामाजिक उपक्रम आयोजित करण्याची संकल्पना मांडण्यात आली आहे.

यामुळे कचऱ्याची समस्या असलेली जागा भविष्यात हिरवीगार आणि नागरिकांसाठी उपयुक्त सार्वजनिक जागा बनण्याची शक्यता आहे.

ऐतिहासिक ठिकाणे आणि शहर सौंदर्यीकरणालाही चालना

देपालपूरच्या स्वच्छता मोहिमेचा परिणाम केवळ कचरा व्यवस्थापनापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. शहरातील ऐतिहासिक सुरजकुंड बावडीचे पुनरुज्जीवन करण्यात आले आहे.

तसेच शहरातील रस्ते आणि सार्वजनिक परिसरात आकर्षक भित्तिचित्रे साकारण्यात आली आहेत. प्लास्टिकमुक्त क्षेत्र निर्माण करण्याच्या दिशेनेही प्रयत्न करण्यात आले आहेत.

दरम्यान, इंदूर शहरातही स्थानिक पातळीवरील स्वच्छता आणि नागरी सुधारणा सुरू आहेत. ‘बस्ती बेमिसाल’ या मोहिमेतून झोपडपट्टी भागांच्या परिवर्तनावर भर देण्यात येत आहे.

नेतृत्व आणि नागरिकांच्या सहभागातून यश

देपालपूरच्या या कामामध्ये स्थानिक प्रशासन, इंदूर महानगरपालिका, कचरा वेचक, यंत्रसामग्री कर्मचारी आणि नागरिकांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरला.

महापौर पुष्यमित्र भार्गव आणि आयएएस अधिकारी क्षितिज सिंघल यांच्या नेतृत्वाखाली ही मोहीम राबवण्यात आली. मात्र, अशा प्रकारच्या स्वच्छता मोहिमेचे यश केवळ प्रशासनाच्या प्रयत्नांवर अवलंबून नसते. नागरिकांनी कचरा योग्य पद्धतीने वेगळा करणे आणि सार्वजनिक ठिकाणी कचरा न टाकणे तितकेच महत्त्वाचे आहे.

देपालपूरमध्ये कचरा संकलन आणि वर्गीकरणाची सवय निर्माण झाल्याने जुन्या कचऱ्याचे प्रमाण कमी करण्यासाठी मजबूत आधार तयार झाला.

स्वच्छ भारत मिशनसाठी देपालपूरचा आदर्श

देपालपूर हे ‘स्वच्छ शहर जोडी’ उपक्रमांतर्गत झिरो लेगसी वेस्ट साध्य करणारे पहिले शहर ठरले आहे. त्यामुळे या कामाकडे केवळ एका शहराच्या स्वच्छता मोहिमेच्या यशापेक्षा व्यापक दृष्टिकोनातून पाहिले जात आहे.

1,250 टन जुन्या कचऱ्याची विल्हेवाट, पुनर्वापरयोग्य साहित्याची पुनर्प्राप्ती, RDFचा योग्य वापर, वृक्षारोपण आणि सार्वजनिक जागेच्या विकासाचे नियोजन या सर्व गोष्टी एकत्रितपणे करण्यात आल्या.

या उपक्रमातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो—जुन्या कचऱ्याची समस्या मोठी असली तरी योग्य नियोजन, आधुनिक प्रक्रिया, प्रशासनाचे सहकार्य आणि नागरिकांचा सहभाग यांच्या मदतीने डम्पसाइटचे रूपांतर शक्य आहे.

निष्कर्ष

देपालपूर झिरो लेगसी वेस्ट हा स्वच्छता व्यवस्थापनातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे. पाच वर्षांपासून साचलेला 1,250 टन कचरा हटवून त्या जागेला हिरव्या आणि सार्वजनिक उपयोगाच्या क्षेत्रात बदलण्याचा प्रयत्न सुरू झाला आहे.

इंदूर आणि देपालपूरमधील सहकार्यामुळे ‘स्वच्छ शहर जोडी’ उपक्रमाचा उद्देश प्रत्यक्षात उतरल्याचे दिसून येते. कचरा वर्गीकरणापासून वैज्ञानिक प्रक्रिया आणि नागरिकांच्या सहभागापर्यंतची ही संपूर्ण प्रक्रिया इतर शहरांसाठीही अनुकरणीय ठरू शकते.