इंदूरच्या मार्गदर्शनाखाली मध्य प्रदेशातील देपालपूर झिरो लेगेसी वेस्ट हे अभियान यशस्वी झाले आहे. गेल्या पाच वर्षांपासून साचलेला तब्बल 1,250 मेट्रिक टन जुना कचरा वैज्ञानिक पद्धतीने हटवून देपालपूरने स्वच्छता व्यवस्थापनात महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. स्वच्छ भारत मिशन-शहरी 2.0 अंतर्गत राबविण्यात आलेल्या ‘स्वच्छ शहर जोडी’ उपक्रमात झिरो लेगेसी वेस्टचे लक्ष्य साध्य करणारे देपालपूर हे पहिले शहर ठरले आहे.
इंदूर महानगरपालिका आणि देपालपूर नगर परिषद यांनी एकत्र काम करत घराघरातून कचरा संकलन, चार प्रकारांत कचरा वर्गीकरण आणि जुन्या कचऱ्याच्या शास्त्रीय प्रक्रियेवर भर दिला. या मोहिमेत 500 हून अधिक कचरा वेचकांचा सहभाग होता. यामुळे एकेकाळी कचऱ्याचा मोठा ढिगारा असलेली जागा आता हिरवाई आणि नागरिकांच्या वापरासाठी विकसित करण्याच्या दिशेने वाटचाल करत आहे.
देपालपूर झिरो लेगेसी वेस्ट अभियानाचे मोठे यश
देपालपूरमध्ये अनेक वर्षांपासून साचलेला जुना कचरा हा नगर प्रशासनासमोरील मोठे आव्हान होते. पाच वर्षांच्या कालावधीत जमा झालेल्या 1,250 मेट्रिक टन कचऱ्यामुळे परिसरावर पर्यावरणीय आणि स्वच्छतेशी संबंधित दबाव निर्माण झाला होता.
‘स्वच्छ शहर जोडी’ उपक्रमांतर्गत इंदूर महानगरपालिकेने देपालपूरला मार्गदर्शन केले. कचरा व्यवस्थापनातील इंदूरचा अनुभव देपालपूरमध्ये लागू करताना प्रत्यक्ष कामावर भर देण्यात आला.
घराघरातून कचरा संकलन आणि त्याचे योग्य वर्गीकरण यामुळे नवीन कचरा साचण्याचे प्रमाण कमी करण्यात आले. त्यानंतर जुन्या कचऱ्याच्या विल्हेवाटीवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले.
चार प्रकारांत कचरा वर्गीकरण
देपालपूरमध्ये घराघरातून कचरा संकलित करून त्याचे चार वेगवेगळ्या प्रकारांत वर्गीकरण करण्याची व्यवस्था नियमित करण्यात आली.
कचरा वेगळा केल्यामुळे पुनर्वापर करता येणारे पदार्थ, ज्वलनशील कचरा आणि इतर घटक स्वतंत्रपणे हाताळणे शक्य झाले. त्यामुळे कचऱ्याची विल्हेवाट अधिक नियोजनबद्ध आणि पर्यावरणपूरक पद्धतीने करता आली.
100 टक्के घरगुती कचरा संकलन आणि वर्गीकरणाचे उद्दिष्ट साध्य झाल्यानंतर प्रशासनाने जुन्या कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर लक्ष केंद्रित केले.
1,250 टन जुन्या कचऱ्याची वैज्ञानिक पद्धतीने विल्हेवाट
देपालपूरमधील कचरा हटवण्याची मोहीम मोठ्या प्रमाणावर राबवण्यात आली. इंदूर महानगरपालिकेतील 500 हून अधिक कचरा वेचक या मोहिमेत सहभागी झाले.
देपालपूर नगर परिषदेच्या डंपर, जेसीबी आणि लोडर यांसारख्या यंत्रसामग्रीच्या मदतीने वर्षानुवर्षे साचलेला कचरा हटवण्यात आला.
कचरा केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी हलवण्यात आला नाही, तर त्याचे जागेवरच विविध घटकांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आले. त्यानंतर प्रत्येक प्रकारचा कचरा योग्य ठिकाणी पाठवण्यात आला.
पुनर्वापरयोग्य कचऱ्यातून 4.5 टन साहित्य
या प्रक्रियेदरम्यान सुमारे 4.5 टन पुनर्वापरयोग्य साहित्य मिळाले. यामध्ये प्लास्टिक, धातू आणि काच यांचा समावेश होता.
हे साहित्य अधिकृत पुनर्वापर केंद्रांना विकण्यात आले. त्यामुळे जुन्या कचऱ्यातून उपयोगी साहित्य वेगळे करून त्याचा पुन्हा वापर करण्याची संधी मिळाली.
या प्रक्रियेमुळे कचऱ्याचे प्रमाण कमी करण्याबरोबरच पुनर्वापराला चालना मिळाली.
RDF कचऱ्याचाही केला योग्य वापर
कचऱ्याच्या प्रक्रियेदरम्यान 50 ते 60 टन Refuse Derived Fuel (RDF) देखील वेगळा करण्यात आला.
RDF म्हणजे कचऱ्यातील अशा घटकांपासून तयार होणारे इंधन, ज्याचा नियंत्रित औद्योगिक प्रक्रियेत उपयोग करता येतो. देपालपूरमधून मिळालेला RDF इंदूरमधील NEPRA प्रकल्पाकडे पाठवण्यात आला.
तेथे त्यावर प्रक्रिया करून त्याचे तुकडे करण्यात आले आणि त्यानंतर तो सिमेंट कारखान्यांकडे सह-प्रक्रियेसाठी पाठवण्यात आला.
यामुळे कचऱ्याची विल्हेवाट अधिक वैज्ञानिक पद्धतीने करण्यास मदत झाली. पुनर्वापर, प्रक्रिया आणि अधिकृत मार्गाने कचरा वापरण्याची ही संपूर्ण साखळी देपालपूरच्या स्वच्छता मोहिमेचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य ठरली.
‘स्वच्छ शहर जोडी’ उपक्रमाची प्रभावी अंमलबजावणी
केंद्रीय गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालयाने (MoHUA) स्वच्छता क्षेत्रातील क्षमता वाढवण्यासाठी आणि शहरांमध्ये परस्पर अनुभवांची देवाणघेवाण करण्यासाठी ‘Swachh Shehar Jodi’ उपक्रम सुरू केला.
स्वच्छता ही सेवा 2025 अंतर्गत सुरू झालेल्या या उपक्रमात 72 मार्गदर्शक शहरे आणि 200 मार्गदर्शन घेणारी शहरे सहभागी झाली आहेत.
या शहरांनी शहरी कचरा व्यवस्थापनाशी संबंधित 1,600 हून अधिक उपक्रम हाती घेतले आहेत.
‘Each One Teach One’ मॉडेल
हा उपक्रम ‘Each One Teach One’ या संकल्पनेवर आधारित आहे. म्हणजेच अनुभवी शहरांनी कचरा व्यवस्थापनातील आपले यशस्वी अनुभव आणि पद्धती इतर शहरांसोबत शेअर करायच्या.
मार्गदर्शक आणि मार्गदर्शन घेणाऱ्या शहरांमध्ये सामंजस्य करार करण्यात आले आहेत. त्यातून ज्ञानाची देवाणघेवाण, प्रत्यक्ष अनुभव आणि चांगल्या पद्धतींची पुनरावृत्ती यांना चालना मिळते.
शहरांमध्ये प्रत्यक्ष भेटी, क्षेत्रीय अभ्यास आणि कचरा व्यवस्थापनातील त्रुटी दूर करण्यासाठी संयुक्त प्रयत्न सुरू आहेत.
कचऱ्याच्या ढिगाऱ्याचे हरित जागेत रूपांतर
देपालपूरमधील जुना कचरा हटवल्यानंतर या जागेला नव्या स्वरूपात विकसित करण्याची तयारी सुरू झाली आहे.
कचरा हटवण्याचे काम पूर्ण झाल्यानंतर 200 रोपांची लागवड करण्यात आली. अधिकारी आणि लोकप्रतिनिधींनी या वृक्षारोपण मोहिमेत सहभाग घेतला.
एकेकाळी कचऱ्याचा ढिगारा असलेल्या या जागेवर आता हिरवाई निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. भविष्यात या परिसराचा उपयोग क्रिकेट सामने, नागरिकांचे कार्यक्रम आणि सामाजिक उपक्रमांसाठी करण्याची योजना आहे.
‘पोहे पार्टी’तून नागरिकांचा सहभाग
कचरा हटवण्याचे काम पूर्ण झाल्यानंतर स्थानिक पातळीवर ‘पोहे पार्टी’चे आयोजन करण्यात आले. या उपक्रमामुळे स्वच्छता अभियान केवळ सरकारी कार्यक्रम न राहता नागरिकांच्या सहभागाचा उत्सव बनला.
भविष्यात ‘टिफिन पार्टी’सारख्या सामाजिक कार्यक्रमांसाठीही या जागेचा वापर करण्याची कल्पना आहे. त्यामुळे कचऱ्याची जागा नागरिकांच्या सार्वजनिक वापरासाठी उपयुक्त ठिकाणी बदलण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
देपालपूरच्या स्वच्छता मॉडेलमधून काय शिकता येते?
देपालपूरचा अनुभव केवळ जुना कचरा हटवण्यापुरता मर्यादित नाही. कचरा व्यवस्थापनात नियोजन, मनुष्यबळ, यंत्रसामग्री, कचऱ्याचे वर्गीकरण आणि नागरिकांचा सहभाग या सर्व घटकांची एकत्रित भूमिका किती महत्त्वाची आहे, हे या मोहिमेतून दिसून आले.
इंदूरच्या अनुभवाचा वापर करून देपालपूरने आपल्या स्थानिक गरजांनुसार कचरा व्यवस्थापन व्यवस्था मजबूत केली.
या मॉडेलची इतर शहरांमध्येही अंमलबजावणी करता आली, तर अनेक ठिकाणी वर्षानुवर्षे साचलेले कचऱ्याचे ढिगारे कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
इंदूरच्या स्वच्छता प्रयत्नांनाही नवी दिशा
देपालपूरला मार्गदर्शन करण्यासोबतच इंदूरमध्येही स्थानिक पातळीवर विविध स्वच्छता आणि शहरी सुधारणा उपक्रम सुरू आहेत.
‘बस्ती बेमिसाल’ या अभियानाच्या माध्यमातून झोपडपट्टी भागातील परिवर्तनावर भर देण्यात येत आहे. यामुळे स्वच्छता, सार्वजनिक सुविधा आणि नागरिकांच्या जीवनमानात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
इंदूर आणि देपालपूर यांच्यातील सहकार्यामुळे अनुभवी शहराने दुसऱ्या शहराला मार्गदर्शन करण्याच्या संकल्पनेला प्रत्यक्ष यश मिळाले आहे.