भारतामध्ये वनस्पती-आधारित (Plant-Based) पोषण आणि मूल्यवर्धित अन्नप्रक्रिया उद्योगाला चालना देण्यासाठी केंद्र सरकारने आणखी एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. Sonic Biochem सोया प्रोटीन प्रकल्पाला तंत्रज्ञान विकास मंडळ (Technology Development Board - TDB), विज्ञान व तंत्रज्ञान विभाग (DST), भारत सरकार यांनी आर्थिक सहाय्य मंजूर केले आहे. या सहाय्याच्या माध्यमातून मध्य प्रदेशातील इंदूर येथील M/s Sonic Biochem Extractions Pvt. Ltd. ही कंपनी स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या मदतीने Functional Soya Protein Concentrate (FSPC) आणि Textured Soya Protein Concentrate (TSPC) यांचे व्यावसायिक उत्पादन सुरू करणार आहे.
या प्रकल्पामुळे आयातीवरील अवलंबित्व कमी होण्याबरोबरच भारतातील अन्नप्रक्रिया उद्योग, शेतकरी आणि निर्यात क्षेत्राला मोठा फायदा होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
Sonic Biochem सोया प्रोटीन प्रकल्पाला TDB ची साथ
तंत्रज्ञान विकास मंडळाने (TDB) मंजूर केलेल्या या प्रकल्पाचा मुख्य उद्देश अत्याधुनिक उत्पादन सुविधा उभारून उच्च दर्जाचे सोया प्रोटीन कॉन्सन्ट्रेटचे उत्पादन भारतातच करणे हा आहे.
आज जगभरात आरोग्यदायी, शाश्वत आणि Non-GMO (जनुकीय बदल न केलेले) वनस्पती-आधारित प्रोटीनची मागणी वेगाने वाढत आहे. या पार्श्वभूमीवर भारतात विकसित झालेले हे स्वदेशी तंत्रज्ञान देशासाठी मोठी संधी मानले जात आहे.
स्वदेशी तंत्रज्ञानामुळे आयात खर्चात मोठी बचत
महागड्या आयातीतून स्वदेशी उत्पादनाकडे वाटचाल
सध्या अनेक उत्पादक Soya Protein Isolate (SPI) वापरतात, जो प्रामुख्याने चीन आणि अमेरिकेतून आयात केला जातो. हा कच्चा माल तुलनेने महाग असल्यामुळे उत्पादन खर्च वाढतो.
मात्र Sonic Biochem ने विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानात Soya Protein Concentrate (SPC) या देशातच तयार होणाऱ्या कच्च्या मालाचा वापर केला जातो. त्यामुळे उत्पादन खर्च कमी होतो आणि गुणवत्ता कायम राखली जाते.
ही संपूर्ण प्रक्रिया कंपनीने स्वतः विकसित केली असून त्यामुळे भारताची आयातीवरील अवलंबित्व कमी होण्यास मदत होणार आहे.
भारतीय उद्योगासाठी स्पर्धात्मक फायदा
या तंत्रज्ञानामुळे भारतीय कंपन्यांना कमी खर्चात जागतिक दर्जाचे प्रोटीन घटक उपलब्ध होतील. त्यामुळे देशांतर्गत अन्नप्रक्रिया उद्योग अधिक स्पर्धात्मक बनेल आणि निर्यातीसाठीही नवीन बाजारपेठा खुल्या होतील.
या प्रोटीनचा वापर कुठे होणार?
Functional आणि Textured Soya Protein Concentrate चा वापर अनेक प्रकारच्या खाद्यपदार्थांमध्ये केला जातो.
यामध्ये प्रामुख्याने:
- प्लांट-बेस्ड (शाकाहारी) मांस पर्याय
- प्रोटीनयुक्त खाद्यपदार्थ
- हेल्थ सप्लिमेंट्स
- न्यूट्रिशनल फूड
- प्रोसेस्ड फूड उद्योग
- फंक्शनल फूड उत्पादने
यांचा समावेश होतो.
जगभरात शाकाहारी प्रोटीन उत्पादनांची मागणी वाढत असल्यामुळे भारतासाठी हा उद्योग मोठी संधी निर्माण करू शकतो.
शेतकरी आणि अन्नप्रक्रिया उद्योगाला होणारे फायदे
सोयाबीन उत्पादकांना अधिक मूल्य
या प्रकल्पासाठी देशातील Non-GMO सोयाबीन वापरले जाणार असल्यामुळे भारतीय शेतकऱ्यांना त्यांच्या उत्पादनाला अधिक चांगला भाव मिळण्याची शक्यता आहे.
उच्च मूल्य असलेल्या प्रोटीन उत्पादनांमुळे कृषी क्षेत्रातील उत्पन्नात वाढ होण्यास मदत होईल.
अन्न उद्योगाला दर्जेदार कच्चा माल
भारतीय अन्नप्रक्रिया कंपन्यांना परदेशातून महागड्या प्रोटीन घटकांची आयात करण्याची गरज कमी होईल.
देशातच उपलब्ध होणारा उच्च दर्जाचा कच्चा माल उत्पादन खर्च कमी करण्यास मदत करेल.
आत्मनिर्भर भारत मोहिमेला मिळणार बळ
हा प्रकल्प आत्मनिर्भर भारत अभियानाच्या उद्दिष्टांशी सुसंगत आहे.
यामुळे:
- आयात कमी होईल.
- निर्यात वाढेल.
- देशांतर्गत उत्पादनाला चालना मिळेल.
- मूल्यवर्धित अन्नप्रक्रिया उद्योग मजबूत होईल.
- रोजगार निर्मितीला मदत मिळेल.
वनस्पती-आधारित प्रोटीन क्षेत्रात भारताची जागतिक उपस्थिती अधिक मजबूत करण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा टप्पा ठरू शकतो.
TDB सचिवांचे मत
तंत्रज्ञान विकास मंडळाचे सचिव राजेश कुमार पाठक यांनी सांगितले की, प्रगत वनस्पती-आधारित प्रोटीन उत्पादनांची स्वदेशी निर्मिती भारताच्या अन्नप्रक्रिया क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
त्यांच्या मते, TDB अशा तंत्रज्ञानांना प्रोत्साहन देत राहील जे देशात मूल्यवर्धन वाढवतील, आयातीवरील अवलंबित्व कमी करतील आणि भारतीय उत्पादनांना जागतिक बाजारपेठेत स्पर्धात्मक बनवतील.
त्यांनी पुढे सांगितले की या उपक्रमामुळे परकीय चलनाची बचत होण्याबरोबरच भारताच्या निर्यातीतही वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.
Sonic Biochem कंपनीची प्रतिक्रिया
Sonic Biochem Extractions Pvt. Ltd. च्या व्यवस्थापनाने TDB चे आभार मानले.
कंपनीच्या म्हणण्यानुसार, या आर्थिक सहाय्यामुळे त्यांनी विकसित केलेले स्वदेशी तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर व्यावसायिक स्वरूपात वापरणे शक्य होईल.
तसेच भारताला Non-GMO सोया प्रोटीन उत्पादनात जागतिक स्तरावर अग्रस्थान मिळवून देण्यासाठी आणि देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारातील वाढत्या मागणीची पूर्तता करण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाची भूमिका बजावेल.