हिमाचल प्रदेशातील लाहौल स्पिती डॉपलर वेदर रडार (Doppler Weather Radar) प्रकल्पाबाबत केंद्र सरकारने महत्त्वाची माहिती.
हिमाचल प्रदेशातील लाहौल स्पिती डॉपलर वेदर रडार (Doppler Weather Radar) प्रकल्पाबाबत केंद्र सरकारने महत्त्वाची माहिती दिली आहे. भारत हवामान विभाग (IMD) आणि राज्य सरकारच्या संयुक्त प्रयत्नांनंतरही लाहौल आणि स्पिती खोऱ्यात X-Band Doppler Weather Radar (DWR) बसवण्यासाठी योग्य जागा उपलब्ध झाली नाही. पर्वतीय भागातील तीव्र बीम ब्लॉकेज (Beam Blockage) म्हणजेच रडारच्या सिग्नलला डोंगरांमुळे अडथळा निर्माण होत असल्याने प्रभावी हवामान निरीक्षण करणे शक्य नसल्याचे सरकारने स्पष्ट केले आहे.
राज्यसभेत लेखी उत्तर देताना केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी सांगितले की, प्रस्तावित रडारची मुदत संपल्यानंतर तो प्रकल्प रद्द करण्यात आला आणि संबंधित रडार देशातील दुसऱ्या योग्य ठिकाणी स्थापित करण्यात आला.
लाहौल स्पिती डॉपलर वेदर रडार प्रकल्प का रद्द झाला?
भारत हवामान विभागाने (IMD) लाहौल आणि स्पिती परिसरात X-Band Doppler Weather Radar बसवण्यासाठी अनेक वर्षे प्रयत्न केले.
यासाठी राज्य सरकार आणि विविध केंद्रीय संस्थांशी समन्वय साधण्यात आला. मात्र या भागातील उंच पर्वतरांगा रडारच्या किरणांना अडथळा निर्माण करत असल्याने हवामानाचे अचूक निरीक्षण करणे शक्य झाले नाही.
यालाच बीम ब्लॉकेज असे म्हटले जाते.
रडारचे सिग्नल प्रभावीपणे कार्य करू शकत नसल्याने संबंधित ठिकाणी प्रकल्प राबविणे तांत्रिकदृष्ट्या अशक्य ठरले.
हिमाचलमध्ये सध्या किती डॉपलर रडार कार्यरत आहेत?
लाहौल आणि स्पितीमध्ये रडार बसवणे शक्य झाले नसले तरी हिमाचल प्रदेशात सध्या तीन X-Band Doppler Weather Radar कार्यरत आहेत.
हे रडार पुढील ठिकाणी बसविण्यात आले आहेत.
- कुफरी
- जोत
- मुरारी देवी
या रडारच्या मदतीने राज्यातील अनेक भागांवर सतत हवामान निरीक्षण केले जाते.
IMD ने उभारलेले हवामान निरीक्षण नेटवर्क
डॉपलर रडार नसतानाही भारत हवामान विभागाने हिमाचल प्रदेशात व्यापक हवामान निरीक्षण यंत्रणा उभारली आहे.
स्वयंचलित हवामान केंद्रे (AWS)
संपूर्ण राज्यात IMD ने:
- 24 Automatic Weather Stations (AWS)
- 4 Agro Automatic Weather Stations
- 66 Automatic Rain Gauge Stations (ARG)
स्थापन केली आहेत.
याशिवाय जिल्हा आणि तालुका स्तरावर 135 पर्जन्यमापक केंद्रे कार्यरत आहेत.
यामुळे राज्यातील हवामान आणि पावसाचे सातत्याने निरीक्षण केले जाते.
लाहौल-स्पिती आणि किन्नौरमध्ये 10 केंद्रे
सध्या लाहौल-स्पिती आणि किन्नौर जिल्ह्यांमध्ये एकूण 10 AWS आणि ARG केंद्रे कार्यरत आहेत.
यामध्ये:
AWS केंद्रे
- रेकाँग पिओ (Reckong Peo)
- केलाँग (Keylong)
- कुकुमशेर (Kukumsher)
- ताबो (Tabo)
ARG केंद्रे
- कल्पा
- लिओ
- मूरांग
- पूह
- सांगला
- सुमधो
या केंद्रांद्वारे तापमान, पर्जन्यमान, आर्द्रता, वारा आणि इतर हवामानविषयक माहिती सातत्याने नोंदवली जाते.
डॉपलर वेदर रडार म्हणजे काय?
डॉपलर वेदर रडार (DWR) हे हवामानाचा अचूक अंदाज देणारे आधुनिक तंत्रज्ञान आहे.
हे उपकरण:
- पाऊस
- ढगांची हालचाल
- वादळ
- गारपीट
- विजांचा कडकडाट
- अतिवृष्टी
यांसारख्या हवामान घटनांवर सतत लक्ष ठेवते.
या माहितीच्या आधारे हवामान खात्याकडून वेळेवर इशारे दिले जातात.
सरकारने हवामान अंदाज अधिक अचूक करण्यासाठी घेतलेली पावले
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर
केंद्र सरकारने देशभरात हवामान अंदाज अधिक अचूक करण्यासाठी अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर सुरू केला आहे.
त्यामध्ये:
- High Performance Computing (HPC)
- Numerical Weather Prediction (NWP) Models
- Artificial Intelligence (AI) आधारित हवामान अंदाज
- उपग्रह निरीक्षण प्रणाली
यांचा समावेश आहे.
या प्रणालींमुळे अतिवृष्टी, वादळे आणि इतर नैसर्गिक आपत्तींचा अंदाज अधिक अचूकपणे देता येतो.
देशभरात विस्तृत निरीक्षण व्यवस्था
सध्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाकडे देशभरात पुढील निरीक्षण प्रणाली कार्यरत आहेत.
- डॉपलर वेदर रडार
- स्वयंचलित हवामान केंद्रे
- पर्जन्यमापक केंद्रे
- कृषी हवामान केंद्रे
- उच्च वातावरण निरीक्षण केंद्रे
- उपग्रह प्रणाली
- पारंपरिक हवामान वेधशाळा
या सर्व यंत्रणांच्या मदतीने दुर्गम आणि डोंगराळ भागांमध्येही हवामानावर लक्ष ठेवले जाते.
लाहौल आणि स्पितीसाठी पुढील पर्याय कोणते?
डॉपलर रडार बसविणे शक्य नसले तरी IMD इतर उपलब्ध हवामान निरीक्षण प्रणालींचा वापर करून या भागातील हवामानावर लक्ष ठेवत आहे.
उपग्रह माहिती, स्वयंचलित हवामान केंद्रे आणि पर्जन्यमापक यंत्रणांच्या मदतीने हवामान अंदाज आणि आपत्तीपूर्व सूचना दिल्या जात आहेत.
भविष्यात तांत्रिकदृष्ट्या योग्य जागा उपलब्ध झाल्यास अशा सुविधांचा पुन्हा विचार केला जाऊ शकतो.
राज्यसभेत सरकारने दिलेली माहिती
केंद्रीय पृथ्वी विज्ञान राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) डॉ. जितेंद्र सिंह यांनी राज्यसभेत लेखी उत्तराद्वारे ही माहिती दिली.
त्यांनी स्पष्ट केले की, तांत्रिक मर्यादांमुळे लाहौल आणि स्पिती येथे डॉपलर वेदर रडार उभारणे शक्य झाले नाही. मात्र संपूर्ण हिमाचल प्रदेशात हवामान निरीक्षण अधिक मजबूत करण्यासाठी विविध आधुनिक यंत्रणा कार्यरत आहेत.