युथ पार्लमेंट कार्यक्रमातून देशभरात लोकशाही जनजागृतीला चालना
भारतामध्ये लोकशाही मूल्ये अधिक मजबूत करण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांना संसदीय कार्यपद्धतीची प्रत्यक्ष माहिती मिळावी यासाठी संसदीय कार्य मंत्रालय (Ministry of Parliamentary Affairs) विविध प्रकारे युथ पार्लमेंट कार्यक्रम राबवत आहे. शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे तसेच सर्वसामान्य नागरिकांपर्यंत संसदीय शिक्षण पोहोचवण्याच्या उद्देशाने हा उपक्रम देशभरात सातत्याने विस्तारला जात आहे.
२९ जुलै २०२६ रोजी लोकसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरात केंद्रीय कायदा व न्याय राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) आणि संसदीय कार्य राज्यमंत्री अर्जुन राम मेघवाल यांनी या कार्यक्रमाची माहिती दिली. त्यांनी सांगितले की, नॅशनल युथ पार्लमेंट स्कीम (NYPS) 2.0 या ऑनलाइन पोर्टलद्वारे आतापर्यंत सुमारे १.७ लाख विद्यार्थी आणि नागरिकांनी सहभाग नोंदवला आहे.
युथ पार्लमेंट कार्यक्रम म्हणजे काय?
युथ पार्लमेंट कार्यक्रम हा विद्यार्थ्यांना आणि तरुणांना भारतीय संसदीय लोकशाहीची माहिती प्रत्यक्ष अनुभवातून मिळावी यासाठी सुरू करण्यात आलेला शैक्षणिक उपक्रम आहे.
या कार्यक्रमात सहभागी विद्यार्थी संसदेतील लोकप्रतिनिधी, मंत्री, विरोधी पक्षनेते आणि सभापती यांच्या भूमिका साकारतात. यामुळे त्यांना संसदेतील प्रश्नोत्तरांचा तास, चर्चा, विधेयकांवरील वादविवाद आणि निर्णय प्रक्रिया समजून घेण्याची संधी मिळते.
यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये नेतृत्वगुण, सार्वजनिक बोलण्याची कला, तर्कशक्ती आणि जबाबदार नागरिकत्वाची भावना विकसित होते.
युथ पार्लमेंट कार्यक्रमाचे तीन प्रमुख प्रकार
लोकशाही शिक्षण अधिक व्यापक करण्यासाठी मंत्रालयाने हा कार्यक्रम तीन वेगवेगळ्या स्वरूपात राबवला आहे.
1. स्पर्धा आधारित युथ पार्लमेंट कार्यक्रम
या प्रकारात विविध शैक्षणिक संस्थांमध्ये युथ पार्लमेंट स्पर्धा आयोजित केल्या जातात.
या स्पर्धांमध्ये खालील संस्थांचा समावेश आहे.
- दिल्ली सरकारच्या शिक्षण संचालनालयातील शाळा
- न्यू दिल्ली म्युनिसिपल कौन्सिलच्या शाळा
- केंद्रीय विद्यालये (KVS)
- जवाहर नवोदय विद्यालये (JNV)
- विद्यापीठे आणि महाविद्यालये
- एकलव्य मॉडेल निवासी शाळा (EMRS)
या स्पर्धांमुळे विद्यार्थ्यांना संसदीय प्रक्रिया प्रत्यक्ष अनुभवण्याची संधी मिळते.
2. सहभाग आधारित युथ पार्लमेंट कार्यक्रम
देशातील प्रत्येक नागरिकाला या उपक्रमात सहभागी होता यावे म्हणून मंत्रालयाने नॅशनल युथ पार्लमेंट स्कीम (NYPS) 2.0 हे ऑनलाइन पोर्टल सुरू केले आहे.
या पोर्टलवर कोणताही भारतीय नागरिक जात, धर्म, लिंग, प्रदेश किंवा सामाजिक पार्श्वभूमीची अट न ठेवता सहभागी होऊ शकतो.
संस्थात्मक सहभाग
शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठे किंवा इतर गट मंत्रालयाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार युथ पार्लमेंटचे आयोजन करू शकतात.
कार्यक्रम यशस्वीरीत्या पूर्ण झाल्यानंतर NYPS हेल्पडेस्कमार्फत प्रमाणपत्र दिले जाते.
वैयक्तिक सहभाग
व्यक्तिगत नागरिक ऑनलाइन क्विझमध्ये सहभागी होऊन संसदीय ज्ञानाची चाचणी देऊ शकतात.
मंत्रालयाच्या माहितीनुसार आतापर्यंत सुमारे १.७ लाख विद्यार्थी आणि नागरिकांनी या पोर्टलचा लाभ घेतला आहे.
3. राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना आर्थिक मदत
युथ पार्लमेंट स्पर्धा आयोजित करण्यासाठी संसदीय कार्य मंत्रालय राज्य सरकारे आणि केंद्रशासित प्रदेशांना आर्थिक सहाय्यही देते.
खर्चाची प्रत्यक्ष भरपाई खालील मर्यादेनुसार केली जाते.
- १०० सदस्यांपर्यंतच्या विधानमंडळासाठी ₹३ लाख
- १०१ ते २०० सदस्यांच्या विधानमंडळासाठी ₹४ लाख
- २०० पेक्षा अधिक सदस्य असलेल्या विधानमंडळासाठी ₹५ लाख
- विधानमंडळ नसलेल्या केंद्रशासित प्रदेशांसाठी ₹२ लाख
यामुळे राज्यांना लोकशाही शिक्षणाचे कार्यक्रम प्रभावीपणे राबविण्यास मदत होते.
शिक्षकांसाठी विशेष ओरिएंटेशन कार्यक्रम
स्पर्धेपूर्वी प्रशिक्षण
मंत्रालय स्वतंत्र संसदीय जनजागृती प्रशिक्षण आयोजित करत नसले तरी प्रत्येक युथ पार्लमेंट स्पर्धेपूर्वी मुख्याध्यापक, शिक्षक आणि समन्वयकांसाठी ओरिएंटेशन कोर्स आयोजित केला जातो.
या प्रशिक्षणामध्ये युथ पार्लमेंटचे आयोजन कसे करावे, संसदीय प्रक्रिया कशी राबवावी आणि विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन कसे करावे याची माहिती दिली जाते.
मात्र या प्रशिक्षणासाठी सहभागी संस्थांना आर्थिक मदत दिली जात नाही.
2025–26 मध्ये आयोजित ओरिएंटेशन कार्यक्रम
१ एप्रिल २०२५ ते ३१ मार्च २०२६ या कालावधीत मंत्रालयाने विविध स्पर्धांसाठी ओरिएंटेशन कार्यक्रम आयोजित केले.
- २७ वी राष्ट्रीय युथ पार्लमेंट स्पर्धा (JNV) – १०० शाळांचे मुख्याध्यापक व शिक्षक (ऑनलाइन)
- ३६ वी राष्ट्रीय युथ पार्लमेंट स्पर्धा (KVS) – २०० शाळांचे प्रतिनिधी (ऑनलाइन)
- ५८ वी युथ पार्लमेंट स्पर्धा (दिल्ली शाळा) – ४१ शाळांचे प्रतिनिधी (प्रत्यक्ष)
- पहिली राष्ट्रीय युथ पार्लमेंट स्पर्धा (EMRS) – ३६ शाळांचे प्रतिनिधी (प्रत्यक्ष)
युथ पार्लमेंट कार्यक्रमाचे महत्त्व
भारत हा जगातील सर्वात मोठा लोकशाही देश आहे. त्यामुळे तरुण पिढीला लोकशाही व्यवस्थेचे ज्ञान असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
युथ पार्लमेंट कार्यक्रमामुळे विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकातील माहिती न शिकता प्रत्यक्ष संसदीय वातावरणाचा अनुभव मिळतो.
या कार्यक्रमातून विद्यार्थ्यांमध्ये पुढील कौशल्यांचा विकास होतो.
- नेतृत्व क्षमता
- प्रभावी संवाद कौशल्य
- सार्वजनिक भाषण
- संघभावना
- निर्णय घेण्याची क्षमता
- तर्कशक्ती
- लोकशाही मूल्यांचा आदर
सर्वसमावेशक सहभागावर भर
या कार्यक्रमाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे सर्वांसाठी खुला सहभाग.
NYPS 2.0 पोर्टलमुळे देशातील कोणत्याही भागातील नागरिक सहज सहभागी होऊ शकतात.
यामुळे ग्रामीण, शहरी तसेच दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांनाही संसदीय शिक्षणाची समान संधी उपलब्ध होत आहे.
निष्कर्ष
युथ पार्लमेंट कार्यक्रम हा भारतातील तरुणांमध्ये लोकशाहीची समज, संसदीय परंपरांचा आदर आणि नेतृत्वगुण विकसित करण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. स्पर्धा, ऑनलाइन सहभाग, शिक्षकांसाठी ओरिएंटेशन कार्यक्रम आणि राज्यांना आर्थिक सहाय्य अशा विविध माध्यमांतून संसदीय कार्य मंत्रालय हा उपक्रम अधिक व्यापक करत आहे.
आतापर्यंत सुमारे १.७ लाख विद्यार्थी आणि नागरिकांनी NYPS 2.0 द्वारे सहभाग घेतल्याने या उपक्रमाला देशभरातून चांगला प्रतिसाद मिळत असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. भविष्यात अधिकाधिक तरुण या कार्यक्रमाशी जोडले गेल्यास भारताची लोकशाही अधिक सक्षम आणि जागरूक होण्यास निश्चितच मदत होईल.