मिझोराम विद्यापीठाच्या नॅचरल हिस्ट्री म्युझियमला जैवविविधता कायद्यान्वये भारतातील 21व्या 'डिझिग्नेटेड रिपॉझिटरी'चा दर्जा
केंद्रीय पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने मिझोराम विद्यापीठ, आयझॉल येथील नॅचरल हिस्ट्री म्युझियम (NHM) ला जैवविविधता अधिनियम, 2002 च्या कलम 39 अंतर्गत 'डिझिग्नेटेड रिपॉझिटरी' म्हणून अधिसूचित केले आहे. राष्ट्रीय जैवविविधता प्राधिकरणाच्या शिफारशीनंतर केंद्र सरकारने 19 जून 2026 रोजी ही अधिसूचना जारी केली. या निर्णयामुळे NHM हे भारतातील 21वे डिझिग्नेटेड रिपॉझिटरी ठरले असून देशातील जैवविविधता संवर्धन आणि वैज्ञानिक दस्तऐवजीकरणाला अधिक बळ मिळणार आहे.
डिझिग्नेटेड रिपॉझिटरी ही भारताच्या जैवविविधता व्यवस्थापनातील महत्त्वाची व्यवस्था असून, जैवविविधता अधिनियमांतर्गत संकलित केलेल्या प्रमाणित जैविक नमुन्यांचे जतन करण्याचे कार्य ती करते. या माध्यमातून भविष्यातील संशोधन, प्रजातींची अचूक ओळख आणि जैविक संसाधनांचे दीर्घकालीन संरक्षण अधिक प्रभावीपणे करता येते.
NHM मध्ये विविध वनस्पती आणि प्राण्यांचे प्रमाणित नमुने जतन केले जाणार आहेत. यामध्ये विशेषतः प्टेरिडोफाइट्स, मॅक्रोफंगी, तसेच सरपटणारे प्राणी, उभयचर, मासे, पतंग, भुंगे आणि फुलपाखरे यांचा समावेश असेल. तसेच या प्रदेशात नव्याने शोधल्या जाणाऱ्या प्रजातींचे टाइप स्पेसिमेन सुरक्षित ठेवण्याची जबाबदारीही या संग्रहालयाकडे असेल. या संग्रहामुळे प्रजातींची ओळख, वैज्ञानिक पडताळणी आणि भविष्यातील पर्यावरणीय पुनर्संचयितीकरणाला मदत होईल.
2022 मध्ये मिझोराम विद्यापीठाच्या अंतर्गत स्थापन झालेल्या या संग्रहालयाचे विशेष महत्त्व त्याच्या इंडो-बर्मा जैवविविधता हॉटस्पॉट परिसरातील स्थानामुळे आहे. मिझोराम आणि ईशान्य भारतात 7,500 हून अधिक फुलझाडांच्या आणि 2,000 पेक्षा अधिक प्राणी प्रजातींची नोंद आहे. प्टेरिडोफाइट्स, मॅक्रोफंगी, पतंग आणि भुंगे यांसारख्या तुलनेने कमी अभ्यासलेल्या गटांमध्ये NHM चे विशेष कौशल्य असल्याने भारताच्या वैज्ञानिक नोंदवहीला महत्त्वपूर्ण योगदान मिळणार आहे.
हे रिपॉझिटरी या प्रदेशातील स्थानिक आणि दुर्मिळ प्रजातींच्या संवर्धनालाही चालना देईल. अलीकडेच मिझोरामच्या जंगलात शोधण्यात आलेल्या Leptobrachella tamdil या नवीन उभयचर प्रजातीचे उदाहरण ईशान्य भारताच्या जागतिक जैवविविधतेतील महत्त्व अधोरेखित करते.
अधिकृत मान्यता मिळण्यापूर्वीच NHM ने 500 हून अधिक जैविक नमुने, हर्बेरियम शीट्स आणि द्रवरूपात संरक्षित नमुने संकलित करून जतन केले आहेत. संग्रहालयात मिझोराम विद्यापीठातील सात विशेष वर्गीकरण गटांतील तज्ज्ञ कार्यरत आहेत. या मान्यतेमुळे जैविक नमुने त्यांच्या मूळ प्रदेशाजवळच सुरक्षित ठेवणे, वैज्ञानिक दस्तऐवजीकरण अधिक सक्षम करणे, वाहतूकविषयक अडचणी कमी करणे आणि मिझोराम राज्य जैवविविधता मंडळ तसेच प्रादेशिक संशोधन संस्थांशी सहकार्य वाढवणे शक्य होणार आहे.
वनस्पती सर्वेक्षण विभाग, प्राणी सर्वेक्षण विभाग आणि इतर अधिसूचित संस्थांच्या विद्यमान नेटवर्कला पूरक ठरत ही मान्यता भारताच्या राष्ट्रीय जैवविविधता धोरण आणि कृती आराखडा (2024-2030) मधील राष्ट्रीय जैवविविधता लक्ष्य 4 तसेच कुनमिंग–मॉन्ट्रियल ग्लोबल बायोडायव्हर्सिटी फ्रेमवर्क अंतर्गत लक्ष्य 4 साध्य करण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.